Bắt đúng “bệnh”, chữa đúng “căn nguyên”
Tinh thần “dám nghĩ, dám làm” đã được đề cập từ nhiều nhiệm kỳ. Tuy nhiên, việc Bộ Chính trị đặt tinh thần này gắn liền với cụm từ “trong kỷ nguyên mới” tại Nghị quyết 24-NQ/TW ngày 22/8/2026 đã cho thấy một bối cảnh phát triển hoàn toàn khác biệt.
Nêu quan điểm về vấn đề này, PGS.TS Lê Văn Chiến, Viện trưởng Viện Lãnh đạo học và Hành chính công (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh) khẳng định: Để đất nước phát triển, thời kỳ nào cũng cần đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý dám nghĩ, dám làm. Nếu không dám vượt qua khó khăn, đất nước sẽ rơi vào trì trệ, chậm phát triển.
Dẫu vậy, giai đoạn hiện nay cần một hàm lượng chữ “dám” ở cấp độ cao hơn. Nếu ở thời kỳ Đổi mới năm 1986, cái “dám” chủ yếu là dám vượt qua tư duy cũ, cơ chế cũ để giải phóng sức sản xuất; trong giai đoạn đẩy mạnh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, cái “dám” nổi bật là dám đấu tranh, dám nói không với sai phạm, dám bảo vệ kỷ luật, kỷ cương, thì bước vào kỷ nguyên mới, đất nước đòi hỏi cấp độ cao hơn: dám kiến tạo và dám chịu trách nhiệm về sự phát triển.
Điều đó đồng nghĩa với việc, người cán bộ hôm nay không chỉ dừng lại ở tư duy “không làm sai”, mà còn phải dám quyết những việc thuộc thẩm quyền, dám nhận việc khó, dám đổi mới phương thức quản trị, dám ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và dám tháo gỡ những điểm nghẽn đang cản trở sự phát triển.
Có ý kiến cho rằng, Nghị quyết 24 ra đời chính là “mệnh lệnh thời đại” nhằm chữa căn bệnh sợ sai, co cụm, làm việc cầm chừng theo cách “an toàn là trên hết” ở một bộ phận cán bộ hiện nay.
Thừa nhận căn bệnh “co cụm” này tồn tại từ lâu và thời nào cũng có, PGS.TS Lê Văn Chiến phân tích rằng, Nghị quyết 24-NQ/TW đã nhìn thẳng vào sự thật khi chỉ rõ nguyên nhân: “Cơ chế bảo vệ cán bộ chưa cụ thể, chưa tạo được niềm tin, động lực để cán bộ tự tin, mạnh dạn, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm”, cùng với đó là việc “công tác kiểm tra, giám sát, tổng kết và nhân rộng các mô hình mới, cách làm hay chưa được quan tâm đúng mức”.
Chỉ khi những hạn chế này được khắc phục triệt để theo đúng tinh thần Nghị quyết 24-NQ/TW, tính chủ động và sáng tạo của cán bộ, đảng viên mới thực sự được giải phóng.
Dám nghĩ dám làm khác với cố ý làm trái?
Trong thực tiễn, ranh giới giữa “dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung” và “vi phạm pháp luật, cố ý làm trái” vốn rất mong manh. Để đảm bảo cán bộ không lợi dụng tinh thần đổi mới để hợp thức hóa sai phạm hay “lợi ích nhóm”, Nghị quyết 24 đã đặt ra cơ chế quản trị rất rõ ràng: Giao quyền, giám sát thực thi, quản trị rủi ro và đánh giá bằng kết quả.
PGS.TS Lê Văn Chiến nhấn mạnh, điểm mấu chốt để nhận diện ranh giới này nằm ở 3 yếu tố cốt lõi. Thứ nhất là động cơ: Cán bộ hành động thuần túy vì lợi ích chung hay vì lợi ích cá nhân, lợi ích nhóm? Động cơ làm việc chính là thước đo quyết định nhất. Thứ hai là cách thức thực hiện: Có công khai, minh bạch, báo cáo đầy đủ và thực hiện trong phạm vi thẩm quyền hoặc phương án đã được phê duyệt hay không? Thứ ba là thái độ đối với rủi ro: Nếu phát hiện nguy cơ thì có chủ động báo cáo, điều chỉnh và khắc phục hay cố tình che giấu, bỏ qua cảnh báo.
“Cán bộ có động cơ trong sáng, không vụ lợi, thực hiện đúng phương án được phê duyệt và có sai sót khách quan thì có thể được xem xét miễn hoặc giảm trách nhiệm; ngược lại, cố ý làm trái, che giấu thông tin, vượt thẩm quyền hay lợi dụng đổi mới để phục vụ lợi ích nhóm thì không thuộc diện được bảo vệ và phải xử lý nghiêm. Nếu tất cả mọi việc cán bộ làm đều hướng tới phục vụ mục đích chung, phục vụ nhân dân thì không có gì phải lo ngại cả", PGS.TS Lê Văn Chiến nêu ý kiến.
Từ chủ trương của Đảng đến "lá chắn" thể chế bằng pháp luật
Một câu hỏi lớn đặt ra: Khi đề xuất đột phá gặp rủi ro, liệu Nghị quyết 24 đã tạo ra một "lá chắn" đủ mạnh, hay chúng ta vẫn đang đòi hỏi cán bộ phải trở thành những “anh hung” trước khi có cơ chế bảo vệ an toàn cho họ?
Trả lời trăn trở này, PGS.TS Lê Văn Chiến nhận định: Nghị quyết 24-NQ/TW là bước tiến vượt bậc trong tư duy của Đảng về bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, chủ động, sáng tạo vì sự nghiệp phát triển chung của đất nước. Tuy nhiên, từ đường lối định hướng của Đảng đến một “lá chắn” hoàn chỉnh về mặt pháp lý, thực sự đủ mạnh, đòi hỏi quá trình thể chế hóa bằng các văn bản quy phạm pháp luật.
Đáng chú ý, Nghị quyết 24-NQ/TW không dừng lại ở những phát biểu chung chung, mà đã giao nhiệm vụ trực tiếp cho Đảng ủy Quốc hội và Đảng ủy Chính phủ tiếp tục rà soát, sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện pháp luật. Đây chính là cơ sở pháp lý vững chắc để tôn vinh, trọng dụng và bảo vệ cán bộ dám đổi mới, sáng tạo, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.
Đối với những thử nghiệm thất bại, việc phân biệt giữa một “thất bại có tính quy luật của sự sáng tạo” (rủi ro động) với “thất bại do yếu kém, thiếu trách nhiệm hoặc tư lợi” đòi hỏi phải nhìn nhận, xem xét toàn bộ quá trình: từ động cơ, mục đích, mức độ lỗi, quy trình ra quyết định, việc tuân thủ chủ trương và phương án đã được phê duyệt, năng lực dự báo, kiểm soát rủi ro, cũng như việc chủ động báo cáo đến hành động khắc phục hậu quả.
Trong cơ chế này, cấp ủy, tổ chức đảng và người đứng đầu phải là bên trước hết đứng ra “minh định” và chịu trách nhiệm bảo vệ cán bộ đúng người, đúng việc, đúng bản chất. Đặc biệt, Nghị quyết 24 còn thể hiện tính răn đe cao khi yêu cầu xử lý nghiêm cả những tổ chức, cá nhân thiếu trách nhiệm trong việc xem xét, bảo vệ cán bộ, làm suy giảm động lực đổi mới, sáng tạo.
Khai thông “điểm nghẽn” từ người đứng đầu
Vai trò nêu gương của người đứng đầu được Nghị quyết 24 nhấn mạnh như một mắt xích quyết định. Thực tế chứng minh, nếu người đứng đầu cấp ủy hay cơ quan chọn giải pháp “an toàn là trên hết”, ngại rủi ro, thì cấp dưới dù có nhiệt huyết, dám nghĩ dám làm đến đâu cũng sẽ rơi vào tình trạng “tắc nghẽn”.
PGS.TS Lê Văn Chiến nhận định, để giải quyết triệt để “nút thắt” này, Nghị quyết 24 đã nhận diện và đưa ra các giải pháp mang tính đột phá. Nghị quyết đã định hướng làm sao người dám nghĩ, dám làm, sáng tạo vì việc chung cần được bảo vệ bằng thể chế, bằng tổ chức và bằng quản trị rủi ro ngay từ khi cán bộ bắt đầu hành động.
Theo PGS.TS Lê Văn Chiến, trách nhiệm ở đây là trách nhiệm chung, không còn đè nặng lên vai người trực tiếp thực hiện mà được phân bổ toàn diện cho cả tổ chức, người đứng đầu, người thẩm định và người quyết định. Đặc biệt, Nghị quyết đặt vấn đề phân loại mức độ rủi ro, thử nghiệm có kiểm soát, minh bạch cơ chế bảo vệ, miễn, giảm trách nhiệm, đồng thời nghiên cứu loại trừ trách nhiệm pháp lý đối với các thiệt hại xuất phát từ nguyên nhân khách quan.
Bên cạnh đó, có giải pháp xử lý hoặc “sàng lọc” đối với những người đứng đầu có hành vi đùn đẩy, né tránh, kéo dài thời gian xem xét các đề xuất đổi mới của cấp dưới.
“Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 22/8/2026 tạo dựng niềm tin vững chắc để đội ngũ cán bộ, đảng viên tự tin đem trí tuệ và bản lĩnh cống hiến cho đất nước. Khi thể chế được hoàn thiện và "lá chắn" pháp lý được dựng lên vững chắc, tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm sẽ trở thành động lực nội sinh mạnh mẽ, đưa dân tộc bứt phá trong kỷ nguyên mới”, PGS.TS Lê Văn Chiến khẳng định.
