Minh bạch để thu hẹp "khoảng tối" của tham nhũng
Việc Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV ban hành Nghị quyết số 21-NQ/TW về quan điểm, định hướng sửa đổi Luật Đất đai được đánh giá là bước đi quan trọng nhằm hoàn thiện thể chế quản lý đất đai theo hướng hiện đại, minh bạch và hiệu quả. Một trong những nội dung đáng chú ý của nghị quyết là yêu cầu tăng cường công khai, minh bạch trong quản lý đất đai để vừa thúc đẩy đầu tư, kinh doanh, vừa phòng, chống thất thoát, tham nhũng và lợi ích nhóm.
Trao đổi về quan điểm này của Nghị quyết 21/NQTW, luật sư Đinh Nhật Quang, Công ty Luật Leadco cho rằng, minh bạch thông tin là một trong những giải pháp phòng ngừa tham nhũng hiệu quả nhất trong lĩnh vực đất đai. Tuy nhiên, minh bạch chỉ thực sự phát huy tác dụng khi thông tin được công khai đầy đủ, kịp thời, có thể kiểm chứng và cho phép người dân theo dõi toàn bộ quá trình ra quyết định, thay vì chỉ công bố kết quả cuối cùng.
Theo ông, đất đai là lĩnh vực mà mỗi quyết định về quy hoạch, giao đất, chuyển mục đích sử dụng hoặc xác định giá đất đều có thể tạo ra giá trị kinh tế rất lớn. Khi thông tin chỉ nằm trong tay một số ít cơ quan hoặc nhóm người, nguy cơ hình thành chênh lệch thông tin, đầu cơ và trục lợi là rất cao. Theo luật sư Đinh Nhật Quang, minh bạch thông tin mang lại ba lợi ích cốt lõi.
Thứ nhất, thu hẹp quyền tùy nghi của người có thẩm quyền khi mọi căn cứ giao đất, phương pháp định giá, tiêu chí lựa chọn nhà đầu tư hay điều chỉnh quy hoạch đều phải được công khai và giải trình.
Thứ hai, tạo điều kiện để người dân, doanh nghiệp, báo chí, cơ quan dân cử, kiểm toán và thanh tra phát hiện những dấu hiệu bất thường thông qua việc đối chiếu quy hoạch, giá đất, tiến độ dự án và nghĩa vụ tài chính.
Thứ ba, bảo đảm môi trường cạnh tranh bình đẳng khi thông tin về quỹ đất, quy hoạch, đấu giá, đấu thầu được công bố đồng thời, hạn chế cơ chế "xin - cho" và đặc quyền tiếp cận thông tin.
"Tóm lại, tham nhũng đất đai phát triển trong khoảng tối giữa quyết định công và lợi ích tư. Minh bạch có nhiệm vụ chiếu sáng toàn bộ quá trình đó, từ khâu đề xuất, phê duyệt, định giá cho đến xác định ai là người thực sự hưởng lợi", luật sư nhấn mạnh.
Cho rằng, để minh bạch thực chất, Luật Đất đai sửa đổi cần yêu cầu công khai rộng rãi toàn bộ quá trình hình thành và khai thác giá trị của một khu đất. Trong đó, trước hết phải công khai toàn bộ thông tin quy hoạch, lịch sử điều chỉnh quy hoạch, cơ quan đề xuất, người phê duyệt, nội dung giải trình và việc tiếp thu ý kiến người dân.
Bên cạnh đó là danh mục đất công, hiện trạng sử dụng, quyết định giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất; toàn bộ hồ sơ đấu giá quyền sử dụng đất, đấu thầu dự án có sử dụng đất và lý do áp dụng các trường hợp không qua đấu giá, đấu thầu.
Đặc biệt, hồ sơ xác định giá đất cần được công khai đầy đủ, bao gồm phương pháp định giá, dữ liệu đầu vào, tài sản so sánh, ý kiến của đơn vị tư vấn, hội đồng thẩm định và căn cứ lựa chọn mức giá cuối cùng.
Ngoài ra, cần minh bạch nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp được giao đất; công khai chủ sở hữu hưởng lợi cuối cùng của doanh nghiệp nhận đất; tiến độ thực hiện dự án; việc điều chỉnh quy hoạch, gia hạn, chuyển nhượng dự án cũng như toàn bộ kết quả thanh tra, kiểm toán và xử lý vi phạm.
“Một hệ thống minh bạch phải trả lời được sáu câu hỏi cơ bản đối với bất kỳ khu đất nào: đất ở đâu; được quy hoạch làm gì; giao cho ai; được định giá như thế nào; chủ đầu tư đã thực hiện nghĩa vụ tài chính ra sao; và cuối cùng ai là người thực sự hưởng lợi”, theo luật sư Quang.
Đánh giá thực trạng hiện nay, luật sư Đinh Nhật Quang cho rằng quy định về công khai quy hoạch đã có, nhưng cách thức công khai vẫn chưa đáp ứng yêu cầu giám sát của người dân. Nhiều địa phương mới chỉ đăng tải các quyết định hoặc bản đồ quy hoạch mà chưa công khai lịch sử điều chỉnh, căn cứ thay đổi hay quá trình tiếp thu ý kiến. Người dân cũng khó xác định chính xác thửa đất của mình chịu tác động như thế nào và vì sao quy hoạch được điều chỉnh.
Theo ông, cần chuyển mạnh từ tư duy "công khai hồ sơ quy hoạch" sang "công khai toàn bộ quá trình ra quyết định quy hoạch". Hệ thống thông tin phải cho phép người dân biết rõ thửa đất chịu tác động gì, từ thời điểm nào, lý do điều chỉnh là gì, ai đề xuất, ai phê duyệt và các ý kiến góp ý đã được xử lý ra sao.
Đồng thời, cần bổ sung cơ chế kiểm tra tự động việc cập nhật dữ liệu, công khai danh sách địa phương chậm công bố thông tin, xử lý trách nhiệm người đứng đầu và cho phép người dân phản ánh trực tuyến đối với dữ liệu sai hoặc thiếu.
Công nghệ sẽ biến quyền lực thành "quyền lực có dấu vết"
Theo luật sư Đinh Nhật Quang, Luật Đất đai sửa đổi không nên chỉ dừng ở quy định người dân "có quyền giám sát", mà phải thiết kế đầy đủ quy trình thực hiện quyền này. “Xây dựng cổng giám sát đất đai thống nhất trên nền tảng số, trong đó mỗi khu đất có một hồ sơ điện tử lưu trữ đầy đủ thông tin về quy hoạch, giao đất, đấu giá, định giá, nghĩa vụ tài chính, tiến độ dự án và kết quả thanh tra”, ông đề xuất.
Đối với những quyết định có tác động lớn như điều chỉnh quy hoạch làm tăng giá trị thương mại của đất, giao đất không qua đấu giá hoặc thu hồi đất diện rộng, cần tổ chức phiên giải trình công khai trước khi quyết định được ban hành.
Luật sư cũng kiến nghị thành lập ban giám sát cộng đồng đối với các dự án thu hồi đất lớn; bổ sung cơ chế phản biện độc lập về giá đất; thiết lập quyền yêu cầu kiểm tra khẩn cấp khi có dấu hiệu xung đột lợi ích, thông đồng đấu giá hoặc định giá thấp bất thường.
Ngoài ra, doanh nghiệp nhận đất cần công khai chủ sở hữu hưởng lợi cuối cùng và cơ quan nhà nước phải có trách nhiệm phản hồi, giải trình đầy đủ đối với mọi kiến nghị của người dân.
Theo luật sư Đinh Nhật Quang, chuyển đổi số sẽ là công cụ quan trọng để kiểm soát quyền lực trong quản lý đất đai nếu được triển khai đồng bộ. Ông đề xuất xây dựng hồ sơ số thống nhất cho từng thửa đất với mã định danh duy nhất, tích hợp toàn bộ dữ liệu về nguồn gốc, quy hoạch, giá đất, nghĩa vụ tài chính và lịch sử biến động.
Song song với đó là xây dựng bản đồ số GIS (Geographic Information System) cho phép người dân tra cứu trực tuyến; áp dụng nhật ký điện tử lưu vết toàn bộ quá trình xử lý hồ sơ; liên thông dữ liệu đất đai với dữ liệu doanh nghiệp, thuế, đầu tư, xây dựng, đấu giá và dân cư để nhận diện người hưởng lợi cuối cùng.
Luật sư cũng kiến nghị đẩy mạnh đấu giá, đấu thầu điện tử; ứng dụng phân tích dữ liệu để phát hiện các giao dịch bất thường; sử dụng ảnh vệ tinh, công nghệ viễn thám và máy bay không người lái để giám sát việc sử dụng đất; đồng thời xây dựng kênh phản ánh trực tuyến để người dân, báo chí và các tổ chức xã hội tham gia giám sát.
"Công nghệ không thể thay thế thể chế, nhưng có thể biến quyền lực từ chỗ khó quan sát thành quyền lực có dấu vết, có thể kiểm tra và buộc phải giải trình. Đây là nền tảng quan trọng để phòng ngừa tham nhũng và lợi ích nhóm trong quản lý đất đai", luật sư Đinh Nhật Quang khẳng định.
