Lũ quét Nepal hé lộ hiểm họa từ dãy Himalaya đang ấm lên

Vào 8h37 sáng 26/8 theo giờ địa phương, một khối đất đá và băng khổng lồ bất ngờ tách khỏi sườn núi, trượt khoảng 1.200m xuống đáy thung lũng thuộc Vườn quốc gia Langtang của Nepal, cách thủ đô Kathmandu khoảng 60km về phía Bắc.

Những hình ảnh và video được ghi lại sau đó cho thấy dòng nước, bùn và đất đá dữ dội tràn xuống thung lũng Lhende Khola với vận tốc có lúc gần 150km/h. Dòng lũ tiếp tục đổ theo các sông Lhende Khola, Bhotekoshi và Trishuli, chạy qua khu vực biên giới Trung Quốc - Nepal, cuốn trôi nhà cửa, đường sá, cầu và các nhà máy điện.

Dọc sông Trishuli, mực nước có nơi dâng tới 9m chỉ trong vòng nửa giờ. Tính đến ngày 5/9, số người thiệt mạng do thảm họa ở khu vực biên giới Nepal - Trung Quốc đã lên tới hơn 1.300, trong khi hơn 4.800 người vẫn mất tích.

Hoạt động tìm kiếm, cứu hộ gặp nhiều trở ngại do thời tiết xấu, đường sá bị chia cắt và nguy cơ tiếp tục xảy ra lũ. Hai hồ nước mới hình thành sau vụ sạt lở cũng làm gia tăng lo ngại về những diễn biến tiếp theo.

Thủ tướng Nepal Balendra Shah nhận định đây “không phải một thảm họa thông thường”. Trong một bài đăng trên mạng xã hội, ông Shah cho rằng những rủi ro mà khu vực Himalaya phải đối mặt đang gia tăng cùng với biến đổi khí hậu. Theo ông, Nepal cần mạnh mẽ nêu vấn đề với cộng đồng quốc tế về những thảm họa mà nước này đang phải trải qua trong điều kiện khí hậu thay đổi.

Điều gì đã gây ra thảm họa lũ quét?

Nguyên nhân chính xác của trận lũ ban đầu chưa được xác định rõ. Các báo cáo đầu tiên cho rằng một trận động đất trong khu vực có thể đã kích hoạt vụ sạt lở. Trong khi đó, những hình ảnh vệ tinh ban đầu lại cho thấy sự sụp đổ của một khối băng có thể là nguyên nhân.

Tuy nhiên, các phân tích vệ tinh sau đó cho thấy nền đá bên dưới một sông băng đã sụp đổ, kéo theo một lượng lớn băng và đất đá. Vụ sạt lở mạnh đến mức tạo ra tín hiệu địa chấn tương đương một trận động đất có độ lớn 5,2.

Ông Adrian McCallum, giảng viên cao cấp về kỹ thuật địa chất tại Đại học Sunshine Coast, Australia, cho biết dường như một mảng sườn núi rất lớn cùng khối băng phía trên đã bị phá vỡ hoàn toàn.

Một nhà địa chấn học thậm chí mô tả đây là “một trong những vụ sạt lở lớn nhất thế giới trong một hoặc hai thập kỷ qua”.

Mặc dù giới khoa học chưa thể khẳng định biến đổi khí hậu trực tiếp gây ra vụ sạt lở tại Lhende Khola, các chuyên gia cho rằng thảm họa không thể được xem xét tách rời những biến đổi môi trường đang diễn ra nhanh chóng tại Himalaya.

Dãy Himalaya - trải dài qua Nepal, Ấn Độ, Trung Quốc, Bhutan và Pakistan - đang ấm lên với tốc độ khoảng gấp đôi mức trung bình toàn cầu. Xu hướng này khiến khu vực ngày càng đối mặt nguy cơ cao hơn từ tuyết lở, sạt lở đất và lũ lụt.

Năm 2023, Liên Hợp Quốc từng cho biết các khu vực núi của Nepal đã mất gần một phần ba lượng băng chỉ trong hơn 30 năm do nhiệt độ toàn cầu gia tăng. Một trong những vấn đề được các nhà khoa học đặc biệt chú ý là tình trạng các sườn núi vốn bị đóng băng lâu dài đang tan dần và mất ổn định khi nhiệt độ tăng.

Theo ông McCallum, nhiệt độ cao hơn làm băng tan nhiều hơn và tạo ra lượng nước lớn hơn. Nước sau đó có thể thấm vào những khe nứt và khoảng rỗng trong đất đá, làm giảm độ ổn định của các cấu trúc vốn trước đây tương đối chắc chắn.

Nói cách khác, nhiệt độ tăng không nhất thiết trực tiếp gây ra một vụ sạt lở cụ thể, nhưng có thể làm thay đổi điều kiện địa chất theo hướng khiến các sườn núi dễ bị phá vỡ hơn.

Himalaya đối mặt nhiều hiểm họa mới

Tình trạng Trái Đất ấm lên còn kéo theo hàng loạt nguy cơ khác đối với các khu vực miền núi, từ suy giảm băng vĩnh cửu, mưa ngày càng thất thường đến lũ do vỡ hồ băng, thường được gọi là GLOF.

Các hồ băng hình thành khi sông băng tan chảy, nước tích tụ phía sau những con đập tự nhiên cấu tạo từ đất đá hoặc băng. Nếu các đập tự nhiên này bị phá vỡ, một lượng nước khổng lồ có thể bất ngờ tràn xuống hạ lưu, gây ra những trận lũ có sức tàn phá rất lớn.

Trên toàn thế giới, hơn 12.000 trường hợp tử vong được cho là có liên quan đến các trận lũ do vỡ hồ băng.

Các cộng đồng sinh sống ở hạ lưu Himalaya vì thế được coi là đặc biệt dễ bị ảnh hưởng. Giới khoa học cho rằng việc xây dựng hệ thống cảnh báo sớm là rất cần thiết, song điều này đòi hỏi các quốc gia trong khu vực phải phối hợp giám sát chặt chẽ, bởi nhiều sông băng, hồ băng và lưu vực sông nằm xuyên biên giới.

Ông McCallum cho biết ở bất kỳ nơi nào các sông băng đang tan chảy đều có nguy cơ xảy ra GLOF.

Đây không phải vấn đề riêng của Himalaya. Những nguy cơ tương tự cũng xuất hiện ở dãy Alps tại châu Âu và Andes tại Nam Mỹ. Ở Bắc Mỹ, thành phố Juneau, thủ phủ bang Alaska của Mỹ, cũng thường xuyên phải đối mặt với các đợt lũ liên quan nước thoát ra từ khu vực sông băng.

Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh trận lũ quét vừa qua tại Nepal không phải do vỡ hồ băng.

Trong trường hợp này, nguyên nhân trực tiếp được xác định là sự sụp đổ của nền đá bên dưới sông băng, gây ra một vụ sạt lở khổng lồ rồi kích hoạt dòng lũ bùn, nước và đất đá xuống hạ lưu.

Dù vậy, nguy cơ lũ do vỡ hồ băng vẫn đặc biệt đáng lo ngại đối với Nepal. Quốc gia này hiện có hơn 2.000 hồ băng và theo Liên Hợp Quốc, 21 hồ trong số đó được xếp vào nhóm có khả năng gây nguy hiểm.

Các nhà khoa học cho rằng, thảm họa mới nhất là lời cảnh báo về hàng loạt rủi ro đang cùng lúc gia tăng ở những vùng núi cao khi khí hậu ấm lên. Băng tan, băng vĩnh cửu suy giảm, cấu trúc sườn núi mất ổn định, hồ băng mở rộng và lượng mưa biến động mạnh có thể kết hợp với nhau, tạo ra những chuỗi thiên tai khó dự báo và có sức tàn phá lớn.

Nhà nghiên cứu khí hậu Bill McGuire nhận định sẽ không có khu vực nào trên hành tinh hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi tình trạng ấm lên toàn cầu. Theo ông, thảm họa tại Nepal và Tây Tạng (Trung Quốc) là một lời cảnh báo về những hậu quả ngày càng rõ rệt của những biến đổi đang diễn ra trong hệ thống khí hậu Trái Đất.