Từ chiếc túi rác đến thay đổi thói quen của người dân
Những chiếc túi rác màu xám trong, có logo nhận diện và mã QR hướng dẫn phân loại đang trở thành một phần trong mô hình quản lý chất thải sinh hoạt được thí điểm tại tổ dân phố Lê Thánh Tông, phường Cửa Nam, Hà Nội. Với hơn 500 hộ gia đình và hộ kinh doanh tham gia, chương trình đặt mục tiêu đưa việc phân loại rác tại nguồn từ chủ trương thành thói quen hằng ngày.
Ông Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch UBND phường Cửa Nam cho biết, ngày 11/9, UBND phường Cửa Nam đã ban hành Kế hoạch số 254/KH-UBND triển khai thực hiện thí điểm sử dụng túi tiêu chuẩn, xe điện 3 bánh chuyên dùng thu gom; đồng bộ với công tác quản lý, phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn trên địa bàn phường.
Trong đó, giai đoạn 1 (từ 20/9/2026 đến 31/12/2026) sẽ thực hiện thí điểm sử dụng túi tiêu chuẩn, xe điện 3 bánh chuyên dùng thu gom, phân loại rác thải tại địa bàn tổ dân phố Lê Thánh Tông (ngoại trừ tuyến phố Lê Thánh Tông); người dân trên địa bàn toàn phường tiếp tục thực hiện phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn theo hướng dẫn như trước.
Theo mô hình thí điểm, các hộ gia đình, hộ kinh doanh thực hiện phân loại chất thải tại nguồn thành 4 nhóm: Chất thải tái chế, chất thải nguy hại, chất thải cồng kềnh và chất thải còn lại sau phân loại. Chất thải tái chế, chất thải nguy hại và chất thải cồng kềnh được phân loại riêng và chuyển giao theo các hình thức, địa điểm được hướng dẫn.
Riêng chất thải còn lại sau phân loại như thức ăn thừa, hộp xốp, nhựa dùng một lần, giấy ăn đã qua sử dụng, tã, bỉm… được chứa trong túi tiêu chuẩn màu xám và chuyển giao trực tiếp cho công nhân hoặc xe thu gom chuyên dùng trong khung giờ 20h-22h hằng ngày.
Bà Nguyễn Thúy Hằng, Phó Giám đốc Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị Hà Nội (Chi nhánh Số 2) cho biết, túi tiêu chuẩn có màu xám trong, được thiết kế với nhận diện riêng của chương trình, in logo URENCO Hà Nội, logo phường Cửa Nam và mã QR nhận diện. Kích thước, dung tích và chất liệu túi được lựa chọn phù hợp với việc lưu chứa, chuyển giao chất thải sinh hoạt còn lại của các hộ dân trong khu vực thí điểm. Thông qua việc sử dụng túi tiêu chuẩn, lượng chất thải còn lại của từng hộ được thể hiện rõ hơn. Khi người dân tăng cường phân loại, tái sử dụng và chuyển chất thải tái chế ra khỏi nhóm chất thải còn lại, số lượng túi cần sử dụng có thể giảm theo.
"Trong quá trình triển khai, URENCO sẽ phối hợp với địa phương đánh giá hiệu quả mô hình để xem xét mở rộng. Chương trình hướng tới thay đổi thói quen phân loại và giảm rác tại nguồn của người dân, qua đó giảm áp lực cho hệ thống vệ sinh đô thị, đồng thời hình thành ý thức trách nhiệm và chia sẻ chi phí theo lượng rác phát sinh. Toàn bộ lộ trình, thời gian hoạt động cùng các chỉ tiêu về nhân lực, khối lượng rác, mức tiêu hao năng lượng và phản ánh của người dân sẽ được tổng hợp đầy đủ để đánh giá hiệu quả trước khi xem xét nhân rộng mô hình", bà Nguyễn Thúy Hằng chia sẻ.
Với bà Trần Thị Hà (Phường Cửa Nam) chia sẻ: "Việc được phát túi và hướng dẫn cụ thể giúp gia đình dễ dàng thích nghi với cách làm mới. Người dân đã được phổ biến cách phân loại từng nhóm rác, thời gian chuyển giao và địa điểm tiếp nhận đối với các loại chất thải đặc thù. Tôi đồng tình với mô hình vì đây là việc làm thiết thực để bảo vệ môi trường, giữ gìn cảnh quan và xây dựng nếp sống văn minh".
Tuy nhiên, thay đổi thói quen sinh hoạt của hàng trăm hộ gia đình không phải việc có thể hoàn thành trong ngày một ngày hai. Một số người dân vẫn chưa nắm rõ quy trình hoặc chưa nhận được túi tiêu chuẩn do thời điểm phát túi trùng với giờ đi làm. Điều này cho thấy công tác tổ chức cần linh hoạt hơn, bảo đảm mọi hộ dân đều tiếp cận được hướng dẫn và phương tiện thực hiện.
Ông Nguyễn Đức Trường (Phường Cửa Nam) cho rằng: "Việc sử dụng túi tiêu chuẩn ban đầu còn khá mới mẻ, nhưng cách làm này có thể giúp nâng cao ý thức phân loại rác, giảm bớt công việc cho công nhân vệ sinh và tăng trách nhiệm của mỗi hộ gia đình đối với lượng chất thải mình phát sinh. Từ chiếc túi rác tưởng chừng rất nhỏ, một thông điệp lớn hơn được đặt ra: bảo vệ môi trường phải bắt đầu từ những hành vi cụ thể trong từng gia đình, từng cửa hàng và từng khu dân cư".
Phân loại rác tại nguồn: Vì sao cần làm đến nơi, đến chốn?
Phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn là một nội dung quan trọng trong Luật Bảo vệ môi trường năm 2020. Tuy nhiên, quá trình triển khai trên thực tế tại nhiều nơi vẫn gặp khó khăn, từ nhận thức của người dân, điều kiện hạ tầng đến sự đồng bộ trong thu gom và xử lý.
Một trong những nguyên nhân khiến người dân chưa duy trì việc phân loại là tâm lý hoài nghi về hiệu quả. Nếu các loại rác đã được tách riêng tại nhà nhưng sau đó lại bị trộn lẫn trong quá trình thu gom, nỗ lực của người dân sẽ không mang lại kết quả như mong muốn.
PGS.TS Bùi Thị An, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng cho rằng, phân loại rác tại nguồn chỉ có thể đi vào thực chất khi toàn bộ quy trình được tổ chức đồng bộ. Theo bà, không thể yêu cầu người dân phân loại nghiêm túc nếu khâu thu gom vẫn đưa các loại rác đã phân loại vào cùng một dòng. Vì vậy, mô hình tại Cửa Nam cần được triển khai theo chuỗi khép kín, từ hướng dẫn phân loại tại hộ gia đình, thu gom riêng từng nhóm, vận chuyển đến đúng điểm tiếp nhận cho đến xử lý phù hợp. Đây cũng là điều kiện để người dân nhìn thấy kết quả từ chính hành động của mình.
Bên cạnh đó, tuyên truyền cần đi đôi với hướng dẫn thực hành. Thay vì chỉ phát thông báo chung, tổ dân phố và lực lượng thu gom có thể hướng dẫn trực tiếp từng hộ, giải đáp những trường hợp chưa rõ cách phân loại, công khai lịch thu gom và bố trí phương án hỗ trợ các hộ chưa nhận được túi.
PGS.TS Trương Mạnh Tiến, Chủ tịch Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam, cũng nhấn mạnh vai trò của tuyên truyền, vận động để nhận thức chuyển thành hành động. Theo ông, khi đã được hướng dẫn mà vẫn cố tình vi phạm nhiều lần, cần áp dụng chế tài theo quy định.
Sự kết hợp giữa tuyên truyền, hỗ trợ và xử lý vi phạm sẽ giúp hình thành kỷ cương trong quản lý rác thải. Tuy nhiên, việc giám sát và xử phạt cần được thực hiện minh bạch, đúng quy định, đồng thời bảo đảm người dân được cung cấp đầy đủ thông tin và điều kiện thực hiện.
Túi rác tiêu chuẩn và nguyên tắc “thải nhiều, trả nhiều”
Điểm đáng chú ý của mô hình thí điểm tại Cửa Nam là hướng tới xác định lượng rác còn lại của từng hộ thông qua việc sử dụng túi tiêu chuẩn. Khi người dân phân loại tốt, chuyển riêng các vật liệu có thể tái chế và giảm lượng chất thải phải xử lý, số lượng túi sử dụng có thể giảm theo.
Theo thông tin từ đơn vị triển khai, túi tiêu chuẩn có màu xám trong, in nhận diện chương trình và mã QR hướng dẫn phân loại. Trong thời gian thí điểm, túi được cấp theo định mức một túi mỗi hộ mỗi ngày; hộ gia đình sử dụng túi dung tích 10 lít, còn hộ kinh doanh sử dụng túi dung tích 40 lít.
Cách làm này hướng đến nguyên tắc người phát sinh nhiều chất thải phải chia sẻ chi phí xử lý tương ứng, thay vì áp dụng mức bình quân không phản ánh đầy đủ lượng rác thực tế. Ông Norihisa Hirata, chuyên gia quản lý chất thải rắn, Phó Giám đốc Công ty Vietnam Waste Planning cho biết, phương thức thu phí theo lượng rác phát sinh đã được áp dụng tại nhiều đô thị ở Nhật Bản. Theo cách tiếp cận này, người dân giảm lượng rác phải xử lý và phân loại tốt hơn có thể giảm chi phí liên quan.
Dù vậy, việc sử dụng túi tiêu chuẩn trong giai đoạn thí điểm chưa đồng nghĩa với việc mọi hộ dân đã được áp dụng ngay một mức thu phí mới theo lượng rác. Hiệu quả và phương thức triển khai cần được đánh giá dựa trên kết quả thực tế, điều kiện quản lý và quy định có liên quan.
Muốn cơ chế này tạo động lực lâu dài, người dân cần hiểu rõ cách sử dụng túi, định mức được cấp, quy trình chuyển giao và cách lượng rác được ghi nhận. Đồng thời, phải có đầu ra phù hợp cho rác tái chế để việc phân loại đem lại giá trị thực tế, thay vì chỉ chuyển gánh nặng từ khâu thu gom sang các khâu khác.
Khi chất thải tái chế được thu hồi, chất thải nguy hại được quản lý đúng cách và lượng rác phải xử lý cuối cùng giảm xuống, lợi ích của mô hình không chỉ nằm ở chi phí mà còn ở khả năng tiết kiệm tài nguyên, giảm áp lực lên hệ thống xử lý và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.
Muốn nhân rộng, phải bảo đảm đồng bộ từ hộ dân đến hệ thống thu gom
Cùng với túi tiêu chuẩn, phường Cửa Nam đưa ba xe điện ba bánh vào thí điểm thu gom tại tổ dân phố Lê Thánh Tông. Xe tiếp nhận chất thải trực tiếp từ người dân theo khung giờ, tuyến đường cố định, đồng thời hỗ trợ thu gom rác tồn lưu ven đường trước khi vận chuyển về điểm chuyển tải theo phương án tổ chức.
Trong quá trình triển khai, các đơn vị cần theo dõi lộ trình, thời gian hoạt động, nhân lực, khối lượng rác, mức tiêu hao năng lượng và phản ánh của người dân. Đây là những dữ liệu cần thiết để đánh giá mô hình có phù hợp với điều kiện thực tế hay không trước khi xem xét mở rộng.
Điều quan trọng là không nên đánh giá thành công chỉ bằng số lượng túi được phát hoặc số xe được đưa vào hoạt động. Những tiêu chí cần được quan tâm hơn là mức độ tham gia của hộ dân, tỷ lệ phân loại đúng, khả năng duy trì thu gom riêng, lượng rác tái chế được thu hồi, lượng rác tồn lưu và mức độ cải thiện vệ sinh môi trường.
Ở cấp khu dân cư, cần công khai lịch thu gom, địa điểm tiếp nhận rác cồng kềnh và chất thải nguy hại, đồng thời có phương án hỗ trợ những hộ gặp khó khăn trong quá trình thực hiện. Với các hộ kinh doanh, chợ và cửa hàng có lượng chất thải lớn, cần chú trọng quản lý theo đặc điểm phát sinh rác, gắn trách nhiệm của cơ sở với quy trình thu gom, lưu giữ và chuyển giao. Về lâu dài, chính quyền địa phương, đơn vị thu gom, cơ sở tái chế và người dân cần được kết nối trong một hệ thống quản lý thống nhất. Phân loại rác tại nguồn chỉ bền vững khi mỗi khâu đều thực hiện đúng trách nhiệm và có thể kiểm chứng bằng kết quả.
Mô hình túi rác tiêu chuẩn tại Cửa Nam vì thế không đơn thuần là thay đổi cách đựng rác, mà còn là phép thử đối với khả năng tổ chức quản lý chất thải đô thị theo hướng văn minh, minh bạch và hiệu quả hơn. Nếu được triển khai đồng bộ, có cơ chế giám sát rõ ràng và tiếp thu thực chất ý kiến người dân, mô hình có thể góp phần xây dựng thói quen sống xanh, giảm áp lực xử lý rác và nâng cao chất lượng môi trường đô thị.
Bởi suy cho cùng, một thành phố sạch không chỉ phụ thuộc vào công nhân vệ sinh hay phương tiện thu gom hiện đại. Đó còn là kết quả của ý thức cộng đồng, hệ thống quản lý hiệu quả và sự bảo đảm rằng mỗi túi rác được phân loại đúng sẽ tiếp tục được xử lý đúng cách. Khi người dân tin rằng nỗ lực của mình tạo ra thay đổi thực sự, phân loại rác sẽ dần dần trở thành nếp sống tự nhiên, góp phần xây dựng Hà Nội xanh, sạch và đáng sống hơn.
