PV: Thưa ông, trước những nghi vấn liên quan đến kết quả thi tốt nghiệp THPT của học sinh Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, theo ông điều gì cần được đặt lên hàng đầu? Những nghi vấn khi chưa có kết luận chính thức sẽ tác động như thế nào đến học sinh và phụ huynh?
PGS.TS Trần Thành Nam: Theo tôi, điều quan trọng nhất lúc này là bảo vệ học sinh và giữ gìn niềm tin của xã hội đối với hệ thống giáo dục. Chúng ta cần phân biệt rõ giữa những dấu hiệu bất thường trong kết quả thi với việc kết luận có gian lận. Đây là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau.
Khi chưa có kết luận chính thức từ cơ quan chức năng, không nên quy kết đối với học sinh hay gia đình các em. Học sinh rất nhạy cảm trước những đánh giá của xã hội nên những bình luận thiếu kiểm chứng hoặc nghi ngờ vô căn cứ có thể ảnh hưởng lâu dài đến lòng tự trọng, niềm tin và tương lai của các em. Đáng lưu ý, phần lớn các em đều học ở trường chuyên và đã nỗ lực trong nhiều năm. Trong số những trường hợp có điểm số bị nghi ngờ, chắc chắn vẫn có những em đạt kết quả hoàn toàn bằng năng lực thực sự.
Nếu sự nỗ lực của mình không được ghi nhận, bị đánh đồng với những nghi ngờ chưa được kiểm chứng, các em rất dễ mất động lực học tập, thậm chí chịu những tổn thương tâm lý kéo dài. Dù danh tính không được công bố, chỉ cần công khai phổ điểm hoặc khoanh vùng đối tượng thì chính các em vẫn biết mình đang bị nhắc đến. Điều đó có thể khiến các em tự ti, mặc cảm, tự cô lập hoặc xấu hổ trước bạn bè.
Không chỉ học sinh, phụ huynh cũng chịu áp lực lớn. Sau nhiều năm đầu tư thời gian, công sức và kỳ vọng cho con, họ không chỉ lo điểm số mà còn lo con mất cơ hội vào đại học. Trong trạng thái căng thẳng, nhiều phụ huynh dễ có những phản ứng cảm tính, vô tình truyền sự lo âu sang con hoặc đưa ra những bình luận thiếu căn cứ. Điều này càng làm gia tăng áp lực cho học sinh và ảnh hưởng đến niềm tin của xã hội đối với kỳ thi.
PV: Theo ông, cần làm gì để vừa làm rõ sự việc, vừa bảo vệ học sinh, đồng thời củng cố niềm tin của xã hội đối với kỳ thi?
PGS.TS Trần Thành Nam: Trước hết, toàn bộ quy trình rà soát và xử lý cần được thực hiện minh bạch để xã hội thấy rằng mọi việc đều được tiến hành công bằng, khách quan và đúng quy định.
Bên cạnh đó, cần đối sánh kết quả thi với học bạ cũng như các kỳ đánh giá trước đây của học sinh để có cái nhìn toàn diện về năng lực thực tế của từng em. Không nên chỉ nhìn vào một kết quả rồi vội vàng suy diễn hoặc gán ghép nguyên nhân. Đặc biệt, vì đây đều là học sinh có năng lực tốt nên việc đối chiếu với quá trình học tập sẽ giúp đánh giá khách quan hơn, tránh làm tổn thương những em có thành tích thực sự. Ngoài ra, cũng cần hoàn thiện cơ chế phòng ngừa rủi ro. Khi xuất hiện những dấu hiệu bất thường, hệ thống cần có quy trình kiểm tra chéo, cảnh báo và rà soát tự động ngay từ đầu, thay vì để thông tin lan truyền trong dư luận rồi mới tiến hành xác minh. Điều này sẽ hạn chế tình trạng học sinh bị quy chụp hoặc trở thành tâm điểm của những đồn đoán.
Quan trọng nhất là xử lý nghiêm mọi sai phạm nhưng phải có cơ chế bảo vệ học sinh trước sự quy chụp. Nếu có sai phạm thì người lớn phải chịu trách nhiệm, bởi trong nhiều trường hợp học sinh chỉ là người tiếp nhận thụ động. Vì vậy, cần vừa xử lý nghiêm minh, vừa bảo vệ lòng tự trọng, động lực học tập và tương lai của các em, đồng thời đánh giá từng trường hợp khách quan, tránh làm ảnh hưởng đến những học sinh thực sự đạt kết quả bằng năng lực của mình.
PV: Một giáo viên từng được ghi nhận về thành tích chuyên môn nhưng nay bị bắt do liên quan đến nghi vấn gian lận điểm thi. Theo ông, vụ việc này gióng lên hồi chuông cảnh báo gì đối với công tác xây dựng đội ngũ nhà giáo và việc gìn giữ liêm chính trong giáo dục?
PGS.TS Trần Thành Nam: Theo tôi, vụ việc này cho thấy việc xây dựng đội ngũ nhà giáo không chỉ dựa trên năng lực chuyên môn mà còn phải đặc biệt coi trọng phẩm chất và đạo đức nghề nghiệp.
Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo và công nghệ phát triển rất nhanh, điều quan trọng nhất của người làm giáo dục là ý thức tự rèn luyện, tự chịu trách nhiệm và giữ gìn liêm chính nghề nghiệp. Giá trị cốt lõi của giáo dục không phải chỉ là tạo ra những kết quả cao mà là giúp người học hình thành tư duy sâu, khả năng sáng tạo và năng lực học tập suốt đời. Đồng thời, hệ thống đánh giá cũng cần tiếp tục đổi mới. Nếu chỉ dựa vào các quy trình chấm điểm truyền thống thì nguy cơ xuất hiện những phổ điểm bất thường vẫn có thể lặp lại.
PV: Theo ông, đổi mới thi, đánh giá và tuyển sinh cần theo hướng nào để vừa lựa chọn đúng năng lực người học, vừa nâng cao chất lượng giáo dục?
PGS.TS Trần Thành Nam: Đây là xu hướng mà nhiều trường đại học hiện nay đã bắt đầu áp dụng thông qua các kỳ thi đánh giá năng lực. Điểm khác biệt là các bài thi này tập trung đánh giá tư duy thay vì kiểm tra kỹ năng làm bài hay khả năng luyện thi. Điều cần đo lường là năng lực tư duy sáng tạo, tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn của người học.
Trong tương lai, hoàn toàn có thể xuất hiện những bài thi cho phép thí sinh sử dụng tài liệu tham khảo nhưng vẫn đánh giá được mức độ sáng tạo, khả năng phân tích và năng lực giải quyết vấn đề. Đó mới là hướng đổi mới mà giáo dục cần hướng tới. Đối với tuyển sinh đại học, hiện các trường không còn phụ thuộc hoàn toàn vào kết quả của một kỳ thi hay một môn thi. Hầu hết đều sử dụng nhiều tổ hợp xét tuyển, kết hợp với học bạ và các phương thức như đánh giá năng lực, đánh giá tư duy hoặc những tiêu chí riêng của từng trường.
Đó cũng là xu hướng đổi mới trong công tác tuyển sinh hiện nay. Còn đối với vụ việc đang được dư luận quan tâm, tôi cho rằng đây là trường hợp cá biệt. Nhìn tổng thể, kết quả thi tốt nghiệp THPT vẫn phản ánh tương đối năng lực của người học và tiếp tục là một căn cứ quan trọng trong tuyển sinh đại học.
PV: Xin cám ơn ông!
.jpg "Tập trung tháo gỡ nút thắt, bám sát tiến độ san lấp mặt bằng dự án NCMR NMLD Dung Quất")
