Dưới thời Tổng thống Donald Trump, Washington đã liên tục gia tăng sức ép buộc các đồng minh trong NATO phải tăng chi tiêu quốc phòng. Mới đây, yêu cầu này tiếp tục được chuyển tới các quốc gia đồng minh châu Á của Mỹ.
Tháng trước, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth khẳng định rõ rằng các đồng minh ở châu Á cũng sẽ phải thực hiện điều tương tự.
Phát biểu tại Đối thoại Shangri-La ở Singapore, ông Hegseth nhấn mạnh các đối tác của Mỹ cần nâng tỷ trọng chi tiêu quốc phòng trong GDP lên mức cao hơn.
“Chúng tôi yêu cầu các đồng minh và đối tác dành 3,5% GDP cho quốc phòng, trong khi chính Mỹ còn chi vượt xa con số đó. Chúng tôi kỳ vọng mọi đồng minh và đối tác đều thể hiện quyết tâm tương tự”, ông Hegseth phát biểu tại hội nghị an ninh thường niên Shangri-La.
Ông cũng cảnh báo: “Những ai cho rằng có thể tiếp tục “sống nhờ” vào sự hào phóng của người nộp thuế Mỹ thì hãy nghe rõ: thời kỳ đó đã kết thúc”.
Trung Quốc là động lực trực tiếp
Lời kêu gọi tăng chi tiêu quốc phòng được chính quyền Donald Trump đưa ra trong bối cảnh Trung Quốc không ngừng mở rộng sức mạnh quân sự, làm thay đổi đáng kể cán cân quyền lực tại châu Á.
Trong hơn hai thập kỷ qua, Bắc Kinh đã xây dựng lực lượng quân đội lớn thứ hai thế giới, mở rộng đáng kể năng lực hải quân và không quân; đồng thời gia tăng sức ép quanh eo biển Đài Loan và tại các vùng biển tranh chấp.
Trong bối cảnh Trung Quốc tiếp tục mở rộng năng lực quân sự trên khắp khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, việc Washington muốn các đối tác châu Á giảm phụ thuộc vào “chiếc ô an ninh” của Mỹ hoàn toàn có thể hiểu được.
Tuy nhiên, yêu cầu này đặt ra nhiều vấn đề phức tạp hơn đối với các đồng minh của Mỹ trong khu vực.
Trước tiên, liệu họ có đủ khả năng tài chính để hướng tới mức chi tiêu tương tự NATO, nơi các thành viên đã cam kết phấn đấu đạt mục tiêu 5% GDP vào năm 2035?
Và liệu các chính phủ châu Á có sẵn sàng chấp nhận những đánh đổi chính trị cần thiết để đạt được mục tiêu đó?
Theo Zack Cooper, chuyên gia cấp cao tại Viện Doanh nghiệp Mỹ (AEI), ở Washington, người từng là quan chức quốc phòng và an ninh quốc gia trong chính quyền George W. Bush, Mỹ hiện tại muốn các đồng minh châu Á đóng góp nhiều hơn vì mối đe dọa từ Trung Quốc ngày càng lớn và Mỹ muốn chia sẻ gánh nặng quốc phòng một cách công bằng hơn.
Tuy nhiên, ông cho rằng điều quan trọng không chỉ là con số chi tiêu mà còn là năng lực quân sự thực tế và khả năng phối hợp tác chiến giữa các đồng minh.
“Ở châu Âu, trọng tâm chủ yếu là các đồng minh châu Âu cần làm nhiều hơn để giảm bớt áp lực cho Mỹ”, ông nói. “Nhưng thách thức ở châu Á nghiêm trọng hơn và đòi hỏi sự đóng góp lớn hơn từ các đồng minh để ổn định cán cân quân sự”. Liệu các đồng minh của Mỹ ở châu Á có thể đáp ứng được thách thức đó hay không không chỉ phụ thuộc vào các mối đe dọa quân sự. Các yếu tố quan trọng khác bao gồm nhân khẩu học, nợ công, tăng trưởng kinh tế, phát triển, và cả niềm tin vào tính bền vững của các đảm bảo an ninh của Mỹ khi Trung Quốc tiếp tục quá trình chuyển đổi quân sự chưa từng có của mình.
Một khó khăn khác là thiếu một cấu trúc liên minh tích hợp kiểu NATO ở châu Á. Thay vào đó, khu vực này dựa vào một loạt các liên minh song phương, quan hệ đối tác chiến lược và các thỏa thuận an ninh chồng chéo. Và nếu không có sự phối hợp sâu rộng hơn giữa các đối tác trong khu vực thì chỉ riêng việc tăng ngân sách quân sự có thể không giúp tăng cường khả năng răn đe tập thể chống lại Trung Quốc.
“Các con số chi tiêu quốc phòng có thể dễ đo lường, nhưng chúng hiếm khi phản ánh chính xác khả năng phòng thủ thực tế,” ông Cooper cho biết. “Trọng tâm nên tập trung vào khả năng và năng lực tương tác hơn là một mức chi tiêu quốc phòng được lựa chọn ngẫu nhiên”.
Mỗi nhà mỗi cảnh
Trở ngại lớn nhất đối với việc tăng mạnh ngân sách quốc phòng tại châu Á là các giới hạn về tài khóa và chính trị, đặc biệt tại Nhật Bản.
Tokyo hiện đang triển khai chương trình mở rộng quân sự lớn nhất kể từ sau Chiến tranh Thế giới thứ hai và cam kết nâng chi tiêu quốc phòng lên khoảng 2% GDP vào năm tới, gấp đôi mức truyền thống khoảng 1%.
Đây từng là điều khó tưởng tượng đối với một quốc gia có bản Hiến pháp hòa bình, nhưng đang phải tìm đường thích nghi với thực tế an ninh toàn cầu mới. Cuộc xung đột Nga - Ukraine, các hoạt động quân sự của Trung Quốc và các vụ thử tên lửa của Triều Tiên đã làm thay đổi đáng kể nhận thức về an ninh của Nhật Bản.
Sự trở lại của Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng khiến nhiều người Nhật đặt câu hỏi về mức độ tin cậy của các cam kết an ninh từ Mỹ.
Dù vậy, ngay cả mục tiêu 2% GDP cũng đang gây áp lực lớn đối với ngân sách Nhật Bản khi nợ công của đất nước Mặt trời mọc đã lên tới khoảng 250% GDP, trong khi chi phí an sinh xã hội và chăm sóc người cao tuổi tiếp tục gia tăng.
Không giống Nhật Bản, yêu cầu của Washington đang nhận được sự hưởng ứng tích cực hơn tại Hàn Quốc.
Chính phủ của Tổng thống Lee Jae Myung đặt mục tiêu từng bước nâng chi tiêu quốc phòng lên 3,5% GDP vào năm 2035, với mức tăng ngân sách hằng năm trên 8%.
Nguồn vốn sẽ được ưu tiên cho các công nghệ tiên tiến như máy bay không người lái, trí tuệ nhân tạo và quá trình tiếp nhận quyền chỉ huy tác chiến thời chiến từ Mỹ.
Theo Giáo sư Kim Jae-chun làm việc tại Đại học Sogang, mặc dù Tổng thống Lee Jae Myung có quan điểm cấp tiến còn ông Trump thuộc phe bảo thủ, song hai bên đều có điểm chung là mong muốn Hàn Quốc tự đảm đương nhiều hơn trách nhiệm quốc phòng.
Hàn Quốc cũng có lợi thế hơn nhiều nước khác nhờ ngành công nghiệp bán dẫn phát triển mạnh, giúp tăng nguồn thu ngân sách và hỗ trợ kế hoạch mở rộng chi tiêu quốc phòng.
Yêu cầu của Mỹ cũng đang làm khó các đối tác khác tại châu Á, đặc biệt là xung quanh bài toán tài chính. Philippines, một trong những đối tác an ninh thân cận nhất của Mỹ, hiện chỉ dành khoảng 1,4% GDP cho quốc phòng. Bộ trưởng Kế hoạch Kinh tế Philippines Arsenio Balisacan cho biết nước này vẫn còn rất nhiều nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, khiến việc tăng mạnh ngân sách quốc phòng là thách thức lớn.
Các chuyên gia nhận định phần lớn các nước ASEAN vẫn ưu tiên phát triển kinh tế hơn là theo đuổi các mục tiêu chi tiêu quốc phòng kiểu NATO.
Xu hướng chung của châu Á thời gian qua là các chính phủ phải đối mặt với những hạn chế trong việc tăng ngân sách, có nghĩa là mỗi USD chi thêm cho quốc phòng phải đến từ một nguồn khác chứ không phải từ thuế mới.
“Hầu hết các quốc gia trong khu vực hiện đang ở mức 1,2% đến 2,6%”, Alicia Garcia-Herrero, nhà kinh tế trưởng khu vực châu Á - Thái Bình Dương tại ngân hàng đầu tư Natixis, cho biết, đề cập đến chi tiêu quốc phòng theo tỷ lệ GDP.
“Tất cả điều này là không bền vững nếu xét đến mức nợ công, quả bom hẹn giờ lương hưu của Hàn Quốc hoặc cơ sở thuế mỏng manh của Đông Nam Á”, bà nói thêm. “Tiền dành cho quốc phòng sẽ phải được vay mượn, lấy lại từ cơ sở hạ tầng và nghiên cứu & phát triển (R&D) - những yếu tố thúc đẩy tăng trưởng dài hạn, hoặc số tiền đó được trích ra từ việc tăng thu thuế với người dân”.
Châu Á cần nhiều hơn là tăng ngân sách
Yêu cầu của Washington đặt ra với các đối tác châu Á đến vào thời điểm chính các đồng minh ngày càng hoài nghi về mức độ cam kết của Mỹ. Bởi thế, các quyết định được đưa ra dựa trên những cân nhắc phức tạp hơn.
Cách tiếp cận của ông Trump đối với các đồng minh và những lời chỉ trích lâu dài đối với họ về điều mà ông Hegseth gọi là “ăn bám” cũng đã làm dấy lên những câu hỏi về độ tin cậy của các cam kết của Mỹ.
Chuyên gia Zack Cooper cho rằng sự bất định trong chính sách của Washington đang khiến nhiều nước tăng chi tiêu quốc phòng, nhưng việc “mạnh ai nấy làm” cũng có nguy cơ dẫn tới đầu tư trùng lặp, làm giảm hiệu quả chung.
Dù vậy, hầu hết các nước trong khu vực đều đi tới thống nhất rằng sự trỗi dậy về quân sự của Trung Quốc đòi hỏi phải có phản ứng mạnh mẽ hơn. Những người ủng hộ tăng chi tiêu quốc phòng lập luận rằng trong khi đầu tư vào năng lực răn đe dù đắt đỏ nhưng vẫn còn ít tốn kém hơn kịch bản chiến tranh nổ ra.
Hiện tại, thay vì tranh luận việc tăng hay không chi tiêu quốc phòng, các đồng minh châu Á của Mỹ đang bàn xem làm thế nào để hợp tác hiệu quả hơn, đặc biệt là về công nghệ quốc phòng, chia sẻ năng lực sản xuất và tăng cường phối hợp nhằm nâng cao khả năng răn đe.
Nhấn mạnh vào phối hợp hơn là chi tiêu đơn thuần đã được Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản Shinjiro Koizumi nhắc tới trong bài phát biểu cũng ở Đối thoại Shangri-La.
“Chia rẽ làm suy yếu khả năng răn đe. Đoàn kết củng cố khả năng răn đe”, ông Koizumi nói. “Nếu xuất hiện những lỗ hổng giữa Mỹ, châu Âu và các đồng minh cũng như các quốc gia cùng chí hướng, các thế lực lợi dụng cơ hội đó chắc chắn sẽ can thiệp. Chúng ta phải ngăn chặn tình huống như vậy. Chúng ta phải tiếp tục hợp tác. Bây giờ là lúc để làm cho sự hợp tác của chúng ta mạnh mẽ hơn nữa”.
