BÀI 1: PHIM VIỆT THẮNG LỚN TRÊN SÂN NHÀ NHƯNG CUỘC CHƠI DÀI HẠN MỚI CHỈ BẮT ĐẦU
Tại Liên hoan phim châu ÁĐà Nẵng, lần đầu tiên chương trình Vườn ươm dự án có thêm một xưởng kịch bản.Hơn 100 dự án được gửi về, 7 kịch bản được lựa chọn làm việc trực tiếp với cácchuyên gia đến từ Đại học Columbia và Đại học New York. Qua quá trình tham vấn,các câu chuyện Việt được đánh giá là đa dạng, đậm bản sắc và giàu đề tài. Vấn đềcòn lại là mài giũa cách kể và ngôn ngữ điện ảnh để tiếp cận khán giả rộng hơn.
Nhàbiên kịch Trịnh Thanh Nhã đánh giá: “Nhiềuphim đã mang lại doanh thu lớn, đồng thời cũng chạm đến đời sống đương đại mangdấu ấn hiện thực của xã hội Việt Nam hôm nay. Tuy nhiên, chưa thể nói rằng sựphát triển này đã đi cùng được với việc khai thác, quảng bá bản sắc văn hóa Việt.Do nhu cầu thu hồi vốn và có lãi rất chính đáng của các nhà đầu tư, đề tài màcác nhà làm phim hướng tới chủ yếu là những vấn đề của cuộc sống đương đại, đờithường… Hiếm hoi mới thấy trên màn ảnh bóng dáng một câu chuyện cổ xưa, hoặc cậnđại với những trang phục và lối ứng xử truyền thống Việt Nam. Có thể nói, dấu ấnvăn hóa bản địa trong các phim Việt vẫn là một khoảng trống cần lấp đầy”.
Khoảng trống ấy không cónghĩa điện ảnh chỉ có bản sắc khi quay về quá khứ. Một bộ phim về gia đình, đôthị, tình yêu, hay áp lực mưu sinh hoàn toàn có thể rất Việt Nam. Điều quyết địnhnằm ở điểm nhìn vào hiện thực, ở cách nhân vật lựa chọn và ứng xử trong bối cảnhxã hội cụ thể.
Đạo diễn Lê Đức Tiến chorằng bản sắc đích thực không phải sự lắp ghép cơ học của trang phục, lễ hội haynhững hủ tục kỳ bí. Nó nằm ở thế giới quan và chiều sâu thân phận của con ngườiViệt Nam: tình nghĩa gia đình, lòng vị tha, sự nhẫn nại và cách con người baodung đối diện với những vết thương lịch sử. Hiện thực của một Việt Nam thế kỷXXI, với đô thị hóa, công nghệ và những va đập văn hóa toàn cầu, cũng là mộtnguồn bản sắc sống động.
Nhắc tới bản sắc trên mànảnh, người ta dễ nghĩ tới áo quần truyền thống, kiến trúc, tiếng địa phương hoặcmột bối cảnh đẹp. Những yếu tố ấy có giá trị, nhưng tự thân chúng chưa tạo nên “căncước” của tác phẩm.
Nhà biên kịch TrịnhThanh Nhã cho rằng bản sắc trước hết nằm ở nội dung được lựa chọn, chứ không bịquyết định bởi việc bộ phim sử dụng cách kể cổ điển hay hiện đại: “Thực ra tùytheo từng phim mà bối cảnh, ngôn ngữ, phong tục… có vai trò quyết định của nó.Nhưng chủ yếu là MỘT CÂU CHUYỆN, không phải cách kể. Chính là nội dung được chọnlựa để phản ánh mới nói lên mức độ giá trị văn hóa bản địa của bộ phim. Mộtphim muốn phản ánh giá trị của văn hóa bản địa hoàn toàn có thể có cách kể hiệnđại, miễn là cách kể ấy đáp ứng được nội dung cần truyền tải. Chính là nội dungluôn quyết định thi pháp, cách kể, chứ không phải ngược lại”.
Quan điểm này giúp tách bảnsắc khỏi nỗi lo hội nhập. Học hỏi cấu trúc, kỹ thuật hoặc ngôn ngữ của điện ảnhthế giới không đồng nghĩa đánh mất “căn cước”. Điều khiến một bộ phim nhạt nhòabản sắc không phải vì nó sử dụng cách kể hiện đại, mà vì câu chuyện không có điểmnhìn đủ rõ vào đời sống và con người Việt Nam.
Một tác phẩm có thể đầyphục trang, biểu tượng và phong tục nhưng vẫn xa lạ với nền văn hóa mà nó muốnđại diện. Ngược lại, tính bản địa không nằm ở lớp vỏ bọc cổ kính bên ngoài, mà ẩnsâu trong căn tính, tâm lý và cách con người đối diện với đời sống hiện đại.
Vấn đề vì thế không phảilựa chọn giữa truyền thống và hiện đại. Người làm phim cần tìm một hình thức hiệnđại đủ sức nâng đỡ nội dung, đồng thời giữ được những chi tiết khiến câu chuyệnkhông thể bị nhầm với một tác phẩm đến từ nơi khác.
Có chất liệu chưa đồngnghĩa biết cách khai thác chất liệu. Càng đứng trước một kho tàng lớn, ngườilàm phim càng cần khả năng lựa chọn: đâu là hạt nhân của câu chuyện; nhân vậtnào sẽ gánh vác mạch sự kiện, truyền tải thông điệp, cảm xúc chính của tác phẩmvà cách kể nào giúp câu chuyện đó sống được trên màn ảnh.
Nhàbiên kịch Trịnh Thanh Nhã cho rằng không ít phim đã khai thác cổ tích hoặc giaithoại dân gian, nhưng vì muốn “kỳ hóa” câu chuyện để gây tò mò, hoặc vì ê-kípchưa thấu hiểu bản chất nội dung, phim dễ rơi vào tình trạng nội dung và cách kểkhông tương thích.
BàTrịnh Thanh Nhã nhấn mạnh: “Tôi cho rằng để khắcphục điều này, trước hết người biên kịch và đạo diễn cần có một kiến thức nền đủsâu và rộng về văn hóa dân tộc, về triết lý của dân tộc phản ánh trong nội dungđịnh khai thác. Đặc biệt, nhiều người tin rằng khai thác văn hóa cổ, dân giankhông cần quan tâm đến tâm lý học hiện đại hoặc kiến thức lịch sử mang tính hệthống. Không có những kiến thức này, người làm phim thực tế giống người tự bịtmắt mò mẫm trong bóng tối, mơ hồ thấy ánh sáng đó mà hóa ra chỉ là ảo giác.Trong sáng tác nghệ thuật, đặc biệt với điện ảnh, tri thức nền và sự tỉnh táolý trí là điều kiện cần có để chọn lấy cái duy nhất đúng cho câu chuyện củamình trong kho tàng chất liệu mênh mông”.
Một dự án khai thác lịchsử, di sản hay văn hóa bản địa không thể chỉ bắt đầu bằng vài hình ảnh hấp dẫn.Phía sau kịch bản cần có tri thức về bối cảnh, con người, tâm lý, mỹ thuật,ngôn ngữ và hệ giá trị đã tạo nên câu chuyện.
Tuy nhiên, cũng không thểđể từng biên kịch, từng đạo diễn tự mò mẫm trong một biển tư liệu phân tán.PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương, Viện trưởng Viện Văn hóa, nghệ thuật, Thể thao vàDu lịch Việt Nam cho rằng cần đầu tư nhiều hơn cho nghiên cứu văn hóa, xây dựngcơ sở dữ liệu về di sản, lịch sử, trang phục, mỹ thuật, ngôn ngữ và tri thức bảnđịa để hỗ trợ sáng tạo. Đồng thời, điện ảnh cần hình thành các tài sản trí tuệmang đậm bản sắc Việt Nam nhưng có khả năng phát triển thành nhiều sản phẩmtrên các nền tảng khác nhau.
Đây là bước chuyển từ “cótài nguyên” sang “tạo tài sản”. Khi được nghiên cứu và chuyển hóa thành nhân vật,thế giới truyện và tài sản trí tuệ (IP), văn hóa có thể kéo dài vòng đời củacâu chuyện, tạo giá trị vượt ra ngoài một mùa chiếu.
Đây cũng là điểm gặp giữabản sắc và tư duy công nghiệp. Nghị quyết 80-NQ/TW thúc đẩy chuyển hóa di sản,bản sắc và sáng tạo thành sản phẩm, dịch vụ văn hóa có giá trị kinh tế cao, đưangành công nghiệp văn hóa thành trụ cột phát triển đất nước. Với điện ảnh, điềuđó đòi hỏi tri thức văn hóa phải đi vào kịch bản, dữ liệu phải hỗ trợ sáng tạovà những thế giới truyện có tiềm năng cần được phát triển như tài sản trí tuệ,thay vì kết thúc sau một mùa chiếu.
Một rào cản khác là thóiquen đặt giá trị văn hóa và hiệu quả thương mại ở hai phía đối lập: phim giàu bảnsắc thường bị mặc định là khó xem, còn phim hướng tới số đông dễ bị nghi ngờ làthiếu chiều sâu.
“Tôi không nghĩ việcgìn giữ bản sắc văn hóa và yếu tố thương mại là hai mặt đối lập. Theo tôi, đókhông phải là hai thái cực không thể cùng tồn tại trong một tác phẩm. Nhìn vàothành công của ‘Địa đạo’ hay ‘Mưa đỏ’ thời gian qua, có thể thấy những bộ phimnày vừa đạt doanh thu tốt, có độ phủ rộng với khán giả, vừa bảo đảm chất lượngnghệ thuật và thẩm mỹ. Điều đó cho thấy không thể đặt yếu tố thương mại và yếutố văn hóa ở hai phía đối lập”, Nhà sản xuất Trần Thị Bích Ngọc cho biết.
Một tác phẩm chỉ tạo đượcgiá trị khi tìm được người xem. Nhưng tiếp cận số đông không đồng nghĩa giản lượcvăn hóa thành những dấu hiệu dễ nhận biết nhất. Khán giả hiện nay có cơ hội tiếpxúc với nhiều nền điện ảnh và đủ khả năng nhận ra sự trân trọng cũng như sự hờihợt trong cách một bộ phim sử dụng chất liệu bản địa.
Theo nhà sản xuất Trần ThịBích Ngọc, trách nhiệm của người làm phim là để tiếng nói và thẩm mỹ của mìnhhiện diện trong cách kể; khi hiểu và yêu văn hóa Việt Nam, sự kết nối với câuchuyện sẽ trở nên tự nhiên hơn. Đồng thời, người làm nghề phải cởi mở với côngnghệ và xu hướng của điện ảnh thế giới, bởi điện ảnh Việt không thể tách khỏi hệsinh thái chung.
Thị trường không phải đốithủ của bản sắc. Ngược lại, một câu chuyện có “căn cước” rõ ràng thường tạo ralý do để khán giả lựa chọn nó giữa vô số sản phẩm giải trí. Nhưng bản sắc chỉtrở thành lợi thế khi được nâng đỡ bằng kịch bản tốt, nhân vật thuyết phục,ngôn ngữ điện ảnh hiện đại và sự hiểu biết thực sự về chất liệu được sử dụng.
Điện ảnh Việt không cần cốkể giống một nền điện ảnh đã thành công. Điều ngành cần là khả năng đưa nhữngđiều chỉ Việt Nam có vào những hình thức đủ hấp dẫn để khán giả trong nước muốnxem và khán giả quốc tế có thể đồng cảm. Khi ấy, bản sắc không phải là một mónđồ trang trí, mà thực sự là giá trị cốt lõi của thương hiệu điện ảnh.
Nghị quyết 80-NQ/TW mở rakhát vọng đưa văn hóa thành sức mạnh nội sinh và sức mạnh mềm. Đối với điện ảnh,con đường ấy bắt đầu từ những lựa chọn rất cụ thể của người sáng tạo: hiểu sâucâu chuyện mình kể, tôn trọng đời sống văn hóa đã nuôi dưỡng nó và đủ bản lĩnhđể biến chất liệu bản địa thành một tác phẩm có ngôn ngữ đương đại.
Bình luận của bạn đang được xem xét
Hộp thư thoại sẽ đóng sau 4s
