Đề xuất tổ chức Hồ Gươm thành quảng trường lớn
UBND các phường Hoàn Kiếm và Cửa Nam (Hà Nội) đang tổ chức lấy ý kiến cộng đồng dân cư về phương án điều chỉnh cục bộ Quy hoạch phân khu đô thị khu vực Hồ Hoàn Kiếm và phụ cận. Theo ý tưởng tổng thể, không gian Hồ Hoàn Kiếm được nghiên cứu tổ chức như một quảng trường lớn, mang tính biểu tượng của Thủ đô, kết nối với Quảng trường Cách mạng Tháng Tám và Nhà hát Lớn, qua đó hình thành quần thể “Lịch sử - Văn hóa - Nghệ thuật” tiêu biểu của Hà Nội.
Phạm vi nghiên cứu quy hoạch rộng khoảng 65,89ha. Phương án cũng đề xuất mở rộng không gian kết nối xung quanh hồ, đặc biệt ở khu vực phía Bắc và phía Đông. Tại phía Bắc, Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục được nghiên cứu mở rộng, đồng thời đề xuất bố trí một công trình biểu tượng có tên “Khải hoàn môn”. Toàn bộ nghiên cứu được đặt trong định hướng Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội với tầm nhìn 100 năm.
Những ý tưởng này đang nhận được nhiều sự quan tâm bởi Hồ Gươm không chỉ là một không gian công cộng quan trọng mà còn là một trong những biểu tượng văn hóa, lịch sử đặc biệt của Hà Nội. Trao đổi về phương án quy hoạch, TS. Đào Trung Hiếu bày tỏ sự băn khoăn trước tên gọi “Công viên Quảng trường Thời Đại”.
Theo ông, có thể đây mới chỉ là tên gọi trong quá trình nghiên cứu và “Khải hoàn môn” cũng chưa phải phương án kiến trúc cuối cùng. Tuy nhiên, những tên gọi được sử dụng trong quá trình nghiên cứu vẫn phần nào cho thấy hệ quy chiếu văn hóa mà người thiết kế đang hướng tới. “Tôi cũng thực sự khó hiểu trước cái tên công viên Quảng trường Thời Đại’”, TS. Đào Trung Hiếu nói.
Theo ông, khu vực quanh Hồ Gươm vốn đã sở hữu một hệ thống địa danh vô cùng giàu giá trị lịch sử và văn hóa như Hoàn Kiếm, Ngọc Sơn, Thê Húc, Tháp Bút, Đài Nghiên, Hòa Phong, Báo Ân, Đông Kinh Nghĩa Thục, Lý Thái Tổ, Tràng Tiền... Mỗi tên gọi gắn với một lớp ký ức riêng, từ văn chương, tôn giáo đến lịch sử và những phong trào văn hóa, giáo dục.
“Một vùng đất giàu đến như vậy về lịch sử và ngôn ngữ tại sao lại cần những cái tên khiến người nghe lập tức liên tưởng tới Paris hay New York?”, TS. Hiếu đặt vấn đề.
Ông cho rằng việc học hỏi kinh nghiệm quốc tế không phải điều đáng ngại. Một đô thị hiện đại cần tiếp nhận những thành tựu tốt nhất của nhân loại. Tuy nhiên, học hỏi thế giới khác với việc vay mượn căn cước văn hóa. “Paris không hấp dẫn vì giống Rome. Kyoto không được gìn giữ để trở thành Paris. Người ta đến Venice để tìm Venice chứ không phải để xem một New York thu nhỏ. Người ta đến Hà Nội cũng để tìm Hà Nội”, TS. Đào Trung Hiếu phân tích.
Hồ Gươm đã có một câu chuyện đủ sức trở thành biểu tượng
Theo TS. Đào Trung Hiếu, Hà Nội có thể thiếu đất, thiếu hạ tầng hoặc thiếu nguồn lực và những vấn đề đó có thể được giải quyết dần bằng đầu tư. Nhưng một thành phố giàu truyền thống như Hà Nội nếu thiếu khả năng hình dung tương lai bằng chính ngôn ngữ văn hóa của mình mới là điều đáng lo.
Ông đặc biệt nhấn mạnh ý nghĩa của tên gọi Hồ Hoàn Kiếm. Hồ mang tên một thanh gươm được trả lại sau chiến thắng. Truyền thuyết về vua Lê Lợi trả thanh gươm báu cho Rùa thần sau khi đất nước giành lại độc lập đã tạo nên một lớp ý nghĩa đặc biệt cho không gian Hồ Gươm.
Theo cách lý giải này, khi đất nước lâm nguy thì cầm gươm, khi giang sơn thái bình thì trả gươm. “Chiến thắng không được kể bằng sự phô trương sức mạnh mà kết thúc bằng khát vọng hòa bình. Nếu Hồ Gươm đã có câu chuyện về chiến thắng và hòa bình, Hà Nội có thực sự cần thêm một Khải hoàn môn bên cạnh không gian này?”, TS. Hiếu nhấn mạnh.
Theo TS. Hiếu, nếu muốn nói về chiến thắng, Hồ Gươm đã có câu chuyện của mình; nếu muốn nói về hòa bình, câu chuyện Hoàn Kiếm thậm chí còn sâu sắc hơn. Và nếu muốn tìm một biểu tượng cho Hà Nội, chính Hồ Gươm đã là một biểu tượng.
TS. Đào Trung Hiếu cho rằng, vấn đề không nằm ở việc thế giới có những công trình khải hoàn môn hay không, cũng không phải Việt Nam phải từ chối những hình thức kiến trúc có nguồn gốc từ bên ngoài. Điều quan trọng là công trình được đặt ở đâu, trong không gian văn hóa nào và bổ sung được điều gì cho câu chuyện vốn có của địa điểm đó.
“Một công trình có thể rất đẹp khi đứng ở nơi này nhưng trở thành sai lầm khi đặt ở nơi khác. Kiến trúc không chỉ được đánh giá bằng hình khối của chính nó, mà bằng quan hệ với lịch sử, cảnh quan và ký ức của nơi nó hiện diện”, TS. Đào Trung Hiếu nhấn mạnh.
Theo góc nhìn này, việc điều chỉnh quy hoạch Hồ Hoàn Kiếm không đơn thuần là bài toán tổ chức giao thông, không gian công cộng hay xây dựng thêm các công trình biểu tượng. Đây còn là câu chuyện về cách Hà Nội bảo tồn và phát huy bản sắc của một không gian đã trở thành ký ức chung của nhiều thế hệ.
Trong quá trình lấy ý kiến cộng đồng, những đề xuất liên quan đến Quảng trường Thời Đại, Khải hoàn môn và không gian Hồ Gươm vì thế sẽ tiếp tục được dư luận quan tâm, đặc biệt ở góc độ bảo tồn cảnh quan, di sản và bản sắc văn hóa của trung tâm Hà Nội.
