Trong vòng 24 giờ qua, Mỹ tuyên bố tấn công 3 tàu chở dầu của Iran, trong khi Tehran cho biết đã tập kích các tàu dầu, đồng thời phóng tên lửa đạn đạo về phía các chiến hạm Mỹ hoạt động gần eo biển Hormuz.
Giới phân tích mô tả việc Iran nhắm tới 2 tàu chiến Mỹ, trong đó có một tàu sân bay, là bước leo thang có tính toán. Sau hơn nửa năm giao tranh, mặt trận trên biển ngày càng trở thành tâm điểm khi cả Washington và Tehran tìm cách kiểm soát eo biển Hormuz - tuyến hàng hải có ý nghĩa sống còn đối với thương mại năng lượng thế giới và cũng là một trong những đòn bẩy chiến lược quan trọng nhất của Iran.
Những vụ tấn công mới diễn ra giữa lúc Washington cho rằng lượng dầu vận chuyển qua eo biển Hormuz đang tăng trở lại, dù các con số cụ thể vẫn gây tranh cãi. Trong khi đó, hoạt động phong tỏa các cảng của Iran vẫn tiếp diễn.
Chuỗi đòn đáp trả mới cũng khiến triển vọng hạ nhiệt bằng con đường ngoại giao trở nên xa vời hơn, trong bối cảnh cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran đã làm gián đoạn nguồn cung năng lượng, đẩy giá nhiên liệu tăng và gây thêm sức ép đối với kinh tế toàn cầu.
Từ tàu dầu đến tàu sân bay
Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết lực lượng Mỹ đã tấn công 3 tàu của Iran, trong đó có một tàu chở dầu ở ngoài khơi đảo Kharg - nơi xử lý khoảng 90% lượng dầu thô xuất khẩu của Iran trước khi chiến sự nổ ra. Một tàu dầu khác bị tấn công gần Jask, trong khi một tàu không chở hàng bị đánh trúng ở Vịnh Oman sau khi thủy thủ đoàn được yêu cầu rời tàu.
Theo CENTCOM, các cuộc tấn công này được tiến hành sau khi Iran phóng tên lửa đạn đạo nhằm vào một tàu sân bay và một tàu khu trục của Hải quân Mỹ. Phía Mỹ cho biết 2 tàu đã cơ động tránh được tên lửa và không có quân nhân nào bị thương.
“Nếu các bên bắn vào hai tàu của chúng tôi, chúng tôi sẽ áp đặt cái giá kinh tế lớn hơn bằng cách loại khỏi vòng hoạt động 3 tàu của họ”, Tư lệnh CENTCOM, Đô đốc Brad Cooper tuyên bố.
Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) sau đó xác nhận đã phóng “một số tên lửa đạn đạo” nhằm vào tàu sân bay và tàu khu trục Mỹ, cáo buộc các chiến hạm này “quấy rối tàu Iran” và tham gia hoạt động phong tỏa trên biển.
Theo chuyên gia quốc phòng Wolfgang Pusztai, việc Iran lựa chọn mục tiêu cho thấy mức độ nghiêm trọng của bước leo thang mới.
“Iran không chỉ nhắm vào 2 tàu chiến thông thường mà nhằm vào một tàu khu trục tên lửa và đáng chú ý hơn là một tàu sân bay - lực lượng đóng vai trò trụ cột trong chiến dịch quân sự của Mỹ chống Iran”, ông Pusztai nhận định.
Sau đòn không kích của Mỹ, Iran thông báo lực lượng nước này đã tấn công 3 tàu chở dầu đi qua một tuyến đường mà Tehran coi là “không được phép” trong eo biển Hormuz, cùng 3 tàu khác có liên hệ với Mỹ tại các khu vực khác.
Trong tuyên bố được truyền thông Iran đăng tải, hải quân IRGC cảnh báo các tàu hoạt động ở Vùng Vịnh và gần Hormuz không nên làm theo hướng dẫn của quân đội Mỹ và phải tránh những hoạt động mà Tehran coi là đi qua các luồng hàng hải trái phép. “Nếu không, các tàu sẽ trở thành mục tiêu”, IRGC cảnh báo.
Ngày 6/9, Iran còn tuyên bố đã đánh trúng một phương tiện không người lái của Mỹ khi phương tiện này tìm cách tiến vào eo biển Hormuz.
Cuộc giằng co ở Hormuz và bài toán giá dầu
Washington cho rằng những tàu dầu Iran bị tấn công là một phần của mạng lưới vận tải bí mật trị giá hàng tỷ USD, được Tehran sử dụng để tạo nguồn tài chính cho IRGC và các lực lượng đồng minh trong khu vực.
Trong nhiều năm, Iran đã sử dụng một “đội tàu bóng tối” để né tránh các lệnh trừng phạt và xuất khẩu dầu. Nguồn thu này càng trở nên quan trọng sau khi Mỹ bắt đầu phong tỏa các cảng Iran từ tháng 4.
Iran đã gần như đóng eo biển Hormuz để đáp trả các cuộc tấn công của Mỹ và Israel bắt đầu ngày 28/2. Trước chiến tranh, khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày, tương đương gần 20% nguồn cung dầu toàn cầu, đi qua tuyến hàng hải hẹp nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman này.
Ông Hassan Ghashghavi, nghị sĩ và người phát ngôn Ủy ban An ninh Quốc gia của Quốc hội Iran, cho rằng các đòn tấn công chiến hạm Mỹ là một phần của “cuộc chiến mang tính sống còn với Mỹ”. Theo ông, việc Washington phong tỏa Iran trên biển ngay từ đầu đã là điều Tehran không thể chấp nhận. Ông cũng cho rằng do lãnh thổ Mỹ nằm xa khu vực xung đột nên Washington không nhìn nhận cuộc chiến theo cách Tehran đang nhìn nhận.
Hiện giữa Mỹ và Iran hai bên đang tồn tại cách đánh giá rất khác nhau về thực trạng giao thông tại Hormuz. Washington cho rằng eo biển đã được mở và mỗi ngày có hàng chục tàu vận chuyển hàng triệu thùng dầu đi qua. Tuần trước, ông Bessent tuyên bố lượng dầu thô được vận chuyển qua đây gần đây đã lên tới khoảng 17 triệu thùng/ngày. Tổng thống Mỹ Donald Trump trước đó cũng tuyên bố Washington đang “kiểm soát hoàn toàn” eo biển.
Song số liệu từ công ty phân tích hàng hải Kpler lại cho thấy lưu lượng thấp hơn đáng kể. Theo dữ liệu được dẫn lại, chỉ có 6 tàu đi qua Hormuz ngày 2/9, 11 tàu ngày 1/9 và 5 tàu ngày 31/8. Trung bình trong 10 ngày gần đó chỉ có khoảng 13 tàu qua eo biển mỗi ngày.
Sự chênh lệch giữa các con số phản ánh một thực tế: ngay cả khi một phần hoạt động vận tải đã được khôi phục, Hormuz vẫn chưa trở lại trạng thái bình thường trước chiến tranh.
Các cuộc tập kích tàu dầu đang làm gia tăng lo ngại đối với nguồn cung năng lượng toàn cầu. Giá dầu Brent chốt phiên ngày 4/9 ở mức 96,28 USD/thùng, cao nhất kể từ ngày 24/7 và cao hơn nhiều so với mức khoảng 70 USD trước khi chiến tranh nổ ra.
Giá dầu và nhiên liệu tại Mỹ cũng tăng mạnh, gây thêm sức ép chính trị đối với Tổng thống Trump khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 đang đến gần.
Giá dầu diesel trung bình tại Mỹ ngày 4/9 đã tăng lên mức kỷ lục 5,85 USD/gallon, tương đương khoảng 1,55 USD/lít.
Sức ép kinh tế xuất hiện trong bối cảnh nhiều cuộc thăm dò cho thấy phần lớn người Mỹ không ủng hộ chiến tranh. Khảo sát Reuters/Ipsos tiến hành vào cuối tháng 8 cho thấy chỉ 31% người được hỏi ủng hộ cuộc chiến, trong khi 63% phản đối. Cũng theo khảo sát này, tỷ lệ ủng hộ Tổng thống Trump đã giảm xuống 33%, so với khoảng 40% vào thời điểm chiến sự bắt đầu.
Ai chịu được cái giá lâu hơn?
Theo ông Sina Azodi, Giám đốc Chương trình Nghiên cứu Trung Đông tại Đại học George Washington, các cuộc tấn công mới giữa Iran và Mỹ đánh dấu một bước leo thang đáng kể sau hơn 6 tháng xung đột.
Ông Azodi cho rằng cả hai bên đều khó lùi bước vì nhượng bộ sẽ bị coi là dấu hiệu thất thế. Trong điều kiện đó, nếu không có một thỏa thuận chính trị, xu hướng leo thang nhiều khả năng còn tiếp diễn.
“Sẽ còn thêm các vụ đụng độ giữa Iran và Mỹ. Nguy cơ tính toán sai lầm là có thật và thương vong dân sự cũng có thể gia tăng”, ông Azodi cảnh báo. Theo chuyên gia này, Mỹ có thể tiếp tục điều thêm lực lượng tới khu vực, nhưng điều đó chưa chắc khiến Iran nhượng bộ. Tehran nhiều khả năng vẫn tìm cách chống lại phong tỏa và gia tăng chi phí mà Washington phải gánh chịu.
Về bản chất, cả hai bên đều muốn buộc đối phương xuống thang trước. Theo ông Azodi, bên chiếm ưu thế cuối cùng có thể là bên “chịu được nhiều tổn thất và sức ép hơn”.
Chuyên gia Ali Akbar Dareini tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược ở Tehran cũng cho rằng việc Mỹ tấn công các tàu chở dầu Iran là vấn đề quá lớn để Tehran có thể bỏ qua.
“Liệu điều đó có khiến Iran đầu hàng hay không? Không. Nó sẽ thúc đẩy Iran phản ứng và trả đũa mạnh hơn”, ông Dareini nhận định. Theo ông, phong tỏa trên biển kết hợp với trừng phạt đang gây tổn thất nghiêm trọng cho nền kinh tế Iran. Tuy nhiên, Tehran cũng đang chuẩn bị các biện pháp nhằm phá thế phong tỏa và khó có khả năng chấp nhận tình trạng này kéo dài vô thời hạn.
Chuyên gia Dareini còn cho rằng Iran có thể tìm cách đẩy giá dầu vượt ngưỡng 100 USD/thùng nhằm gia tăng áp lực kinh tế đối với Mỹ và các nước phụ thuộc vào nguồn cung năng lượng qua Vùng Vịnh.
