Mới 20 ngày tuổi, Đồng Thị Hải Yến sinh năm 2000, quê Bắc Ninh (Lạng Giang, Bắc Giang cũ) phải trải qua ca phẫu thuật mắt đầu tiên. Những năm sau đó, em tiếp tục bước vào phòng mổ thêm nhiều lần nữa. Dẫu vậy, mắt phải của Yến không còn khả năng nhìn, còn mắt trái chỉ duy trì được khoảng 0,5/10 thị lực.
Năm 7 tuổi, theo định hướng của gia đình và lời khuyên từ cộng đồng người khiếm thị, Yến rời quê vào TP.HCM học tập tại mái ấm dành cho trẻ khiếm thị. Hành trang của cô bé khi ấy chỉ là tấm ảnh gia đình cùng niềm tin của cha mẹ.
Một năm đầu tiên, Yến được các sơ kèm học riêng trước khi chuyển sang học hòa nhập từ lớp 3. Nếu bạn bè chỉ cần vài cuốn sách giáo khoa cho mỗi môn học, Yến phải sử dụng từ 9 đến 10 cuốn sách chữ nổi.
Khó khăn lớn nhất không nằm ở việc học mà là cảm giác khác biệt với những người xung quanh. “Năm lớp 7, tôi từng muốn bỏ học vì bị bạn bè trêu chọc và mặc cảm về ngoại hình”, Yến nhớ lại.
Tuy nhiên, Yến sớm nhận ra giáo dục là con đường duy nhất giúp bản thân có thể tự chủ cuộc sống. “Lúc đó tôi nghĩ nếu không học thì sẽ phải phụ thuộc vào người khác cả đời”, cô chia sẻ. Từ suy nghĩ ấy, Yến kiên trì theo đuổi việc học và liên tục đạt thành tích tốt trong suốt những năm phổ thông.
Bên cạnh học tập, cô còn là vận động viên thể thao người khuyết tật với hơn 50 huy chương trong nước và quốc tế, trong đó có huy chương bạc tại Đại hội Thể thao Người khuyết tật Đông Nam Á năm 2015 và huy chương vàng tại Đại hội Thể thao Người khuyết tật Trẻ châu Á năm 2017. Sau khi tốt nghiệp THPT, Hải Yến theo học ngành Công tác xã hội tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP.HCM.
Tại đây, cô bắt đầu sử dụng máy tính cùng phần mềm đọc màn hình dành cho người khiếm thị, giúp việc học tập thuận lợi hơn. Tuy nhiên, Yến mong muốn được phát triển trong môi trường quốc tế nên quyết định chuyển hướng.
Sau hai lần chưa thành công vì hạn chế về tiếng Anh, năm 2020, cô giành học bổng vào Đại học Fulbright Việt Nam. Những giờ thảo luận hoàn toàn bằng tiếng Anh khiến nữ sinh nhiều lần rơi vào trạng thái căng thẳng.
“Kỳ đầu tiên, tôi cảm thấy như bị chết đuối. Có lúc chỉ hiểu khoảng 10% những gì giảng viên nói, trong khi các bạn xung quanh đều rất giỏi”, Yến kể.
Kết thúc học kỳ đầu tiên, cô nhận điểm D - mức điểm thấp nhất trong suốt hành trình học tập của mình. Thay vì bỏ cuộc, Yến tìm đến các trung tâm hỗ trợ học thuật của trường, ghi âm bài giảng để nghe lại và dành nhiều thời gian hơn cho việc tự học.
Những nỗ lực ấy dần mang lại kết quả. Năm 2024, cô tốt nghiệp loại xuất sắc với GPA 3,76/4, hoàn thành đồng thời hai chuyên ngành Tâm lý học và Việt Nam học, đồng thời nằm trong nhóm sinh viên có thành tích học tập cao nhất trường.
Luận văn được đánh giá thuộc nhóm xuất sắc nhất
Bước ngoặt lớn đến với Yến khi cô được học cùng Giáo sư Matthew McDonald, chuyên gia Tâm lý học xã hội tại Đại học Fulbright. Dưới sự hướng dẫn của ông, Yến thực hiện luận văn tốt nghiệp với đề tài “Suy giảm thị lực và trải nghiệm kỳ thị ở Việt Nam: Một nghiên cứu tâm lý tường thuật”.
Nghiên cứu tập trung vào trải nghiệm của những người khiếm thị bẩm sinh tại Việt Nam, phân tích tác động của định kiến xã hội, các quan niệm văn hóa và quá trình hình thành bản sắc cá nhân.
Trong thư giới thiệu gửi chương trình Thạc sĩ Chính sách công của Đại học Oxford, Giáo sư Matthew McDonald nhận định đây là một trong những luận văn cử nhân xuất sắc nhất mà ông từng hướng dẫn. Ông đánh giá Hải Yến sở hữu sự kết hợp hiếm có giữa tư duy học thuật, năng lực nghiên cứu, tinh thần trách nhiệm xã hội và khả năng chuyển hóa các vấn đề cộng đồng thành những đề xuất chính sách thực tiễn.
Ngoài nghiên cứu độc lập, Yến còn tham gia các dự án quốc tế về sức khỏe tâm thần và người khuyết tật cùng các học giả thuộc Trường Y tế Công cộng Harvard T.H. Chan và Đại học Wisconsin–Madison (Mỹ).
Mở cánh cửa ánh sáng đến 7 đại học top thế giới
Sau khi tốt nghiệp, Hải Yến dành gần hai năm vừa làm việc vừa xây dựng hồ sơ du học với mục tiêu theo đuổi con đường nghiên cứu và giảng dạy. Trong các bài luận gửi hội đồng tuyển sinh, cô không tập trung kể về nghịch cảnh của bản thân mà dành nhiều dung lượng để trình bày những đóng góp có thể mang lại cho cộng đồng trong tương lai.
Năm 2021, Yến đồng sáng lập M-Y Spa, mô hình tạo việc làm cho người khiếm thị trong lĩnh vực massage trị liệu. Cô cũng tham gia sáng lập The VIP Companion (VIC), dự án xã hội hỗ trợ người khiếm thị tiếp cận công nghệ, sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), xây dựng hồ sơ xin việc và phát triển kỹ năng nghề nghiệp.
Nhờ những hoạt động này, Yến được lựa chọn đại diện Việt Nam tham gia chương trình Sáng kiến Thủ lĩnh trẻ Đông Nam Á (YSEALI) do Bộ Ngoại giao Mỹ tài trợ năm 2024 và Hội nghị Thượng đỉnh Lãnh đạo trẻ Á - Âu tại Nhật Bản năm 2025. Trong các cuộc phỏng vấn tuyển sinh với những trường đại học hàng đầu thế giới, Yến luôn khẳng định khiếm thị không phải là rào cản đối với khát vọng học tập.
“Tôi nghĩ hạn chế nằm ở sự nỗ lực chứ không phải ở đôi mất bị khiếm khuyết thị lực”, cô từng chia sẻ với hội đồng tuyển sinh.
Với thành tích học tập nổi bật, kinh nghiệm nghiên cứu quốc tế cùng nhiều hoạt động cộng đồng có sức ảnh hưởng, Hải Yến lần lượt nhận thư báo đỗ chương trình thạc sĩ từ các đại học nổi tiếng thế giới: Harvard, Stanford, Oxford, Yale, Columbia, Brown và Johns Hopkins. Sau nhiều cân nhắc, nữ sinh quyết định lựa chọn Đại học Yale với học bổng 4 tỷ đồng để theo học chương trình thạc sĩ về y tế công cộng và sức khỏe tinh thần.
Tháng 8 tới, Hải Yến sẽ sang Mỹ bắt đầu chương trình thạc sĩ tại Yale. Sau đó, cô dự định tiếp tục học lên tiến sĩ để theo đuổi mục tiêu trở thành giảng viên đại học và nhà nghiên cứu trong lĩnh vực sức khỏe tâm thần, chính sách công và quyền của người khuyết tật.
Ngồi bên khung cửa sổ trong căn phòng quen thuộc, Yến ví đôi mắt của mình như một ô cửa chỉ đón được rất ít ánh sáng.
“Một khung cửa sổ lớn có thể đón rất nhiều ánh nắng. Khung cửa sổ của tôi chỉ đón được một ít ánh sáng thôi. Nhưng tôi tin rằng mình không bao giờ bị hạn chế trong việc đi tìm ánh sáng cho bản thân”, cô chia sẻ.
