Trong khi Iran khẳng định vẫn kiểm soát Hormuz, dữ liệu hàng hải cho thấy ngày càng nhiều tàu chuyển sang tuyến ngoài khơi Oman và được hải quân Mỹ bảo vệ, cho thấy Tehran mất một phần khả năng chi phối thực địa. Dù vậy, Iran vẫn có khả năng gây gián đoạn hoạt động vận tải, từ chối mở lại hoàn toàn eo biển nếu Mỹ không thực hiện các cam kết và đang đàm phán với Oman về cơ chế quản lý tuyến đường.
Iran và Mỹ đưa ra tuyên bố trái chiều
Eo biển Hormuz trở thành tâm điểm tranh giành quyền kiểm soát giữa Iran và Mỹ trong xung đột hiện nay. Tổng thống Donald Trump khẳng định Mỹ “hoàn toàn kiểm soát” tuyến đường biển chiến lược, trong khi Hossein Taeb, người đứng đầu lực lượng bán quân sự Basij của Iran, tuyên bố Hormuz vẫn nằm dưới “sự kiểm soát và quản lý của Cộng hòa Hồi giáo”. Bộ chỉ huy quân sự Khatam al-Anbiya của Iran thậm chí tuyên bố không tàu nào được đi qua eo biển nếu chưa có sự cho phép của Tehran.
Sau khi chiến sự bắt đầu bằng các cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran ngày 28/2, Tehran trên thực tế làm gián đoạn hoạt động hàng hải qua Hormuz, tuyến đường từng vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu và LNG toàn cầu. Mỹ sau đó áp đặt phong tỏa hải quân đối với các tàu và cảng của Iran, đồng thời tuyên bố bảo vệ quyền tự do hàng hải đối với các tàu đi đến và rời các cảng không thuộc Iran.
Iran mất một phần quyền kiểm soát?
Trong khi hai bên tiếp tục đưa ra những tuyên bố đối lập, dữ liệu hàng hải cho thấy cán cân kiểm soát đang thay đổi. Theo công ty dữ liệu Kpler, hơn 80% số lượt tàu qua Hormuz trong hai tuần qua sử dụng tuyến hàng hải ngoài khơi Oman-hành lang được Liên hợp quốc cho phép nhưng Iran phản đối. Trong khi một tháng trước gần như không có tàu sử dụng tuyến này, hiện nhiều tàu lựa chọn đi qua bất chấp các cảnh báo của Tehran, với sự bảo vệ của lực lượng hải quân Mỹ.
Iran được cho là đã tấn công hàng chục tàu tìm cách đi qua tuyến phía bắc Oman. Tuy nhiên, hoạt động vận tải vẫn được duy trì ở mức đáng kể. Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright cho biết lượng dầu đi qua Hormuz và được chuyển hướng quanh khu vực đạt khoảng 15 triệu thùng/ngày trong một tuần, so với mức trung bình khoảng 20 triệu thùng/ngày trước chiến sự.
Việc tàu chuyển sang tuyến Oman cũng khiến Iran khó thu phí qua eo biển như trước. Theo Kpler, dù thỏa thuận tạm thời Mỹ-Iran hết hiệu lực về lý thuyết cho phép Tehran nối lại việc thu phí, Iran dường như chưa thể thực hiện điều này. Một số tàu chở dầu lớn của Kuwait, Ả-rập Xê Út và UAE cũng được cho là sử dụng các biện pháp né tránh để vận chuyển dầu qua khu vực, trong đó có việc tắt thiết bị phát tín hiệu trong nhiều tuần.
Những diễn biến này khiến các chuyên gia nhận định Iran mất một phần khả năng kiểm soát thực tế đối với Hormuz. Tuy nhiên, CNN lưu ý rằng Mỹ chưa thể tuyên bố kiểm soát hoàn toàn eo biển khi Iran vẫn có khả năng tấn công tàu thuyền và lượng dầu vận chuyển vẫn thấp hơn đáng kể so với trước chiến sự.
Iran chưa từ bỏ khả năng gây sức ép tại Hormuz
Dù quyền kiểm soát thực tế có dấu hiệu suy giảm, Tehran vẫn khẳng định sẽ không từ bỏ khả năng chi phối tuyến hàng hải. Quan chức quân sự - chính trị cấp cao Iran Rasoul Sanaei-Rad cho biết Iran sẽ không mở lại eo biển nếu phía bên kia không thực hiện các cam kết trong thỏa thuận tạm thời, đồng thời nhấn mạnh Mỹ không thể đơn phương quyết định mở cửa Hormuz.
Thỏa thuận tháng 6 giữa Mỹ và Iran từng kêu gọi chấm dứt các hoạt động quân sự và nhanh chóng khôi phục tự do hàng hải tại Vịnh Ba Tư, nhưng nhanh chóng đổ vỡ khi hai bên cáo buộc nhau vi phạm. Iran sau đó nối lại các cuộc tấn công hạn chế nhằm vào những tàu mà Tehran cho rằng vi phạm thỏa thuận, trong khi Mỹ tiếp tục các cuộc tấn công nhằm làm suy giảm khả năng của Iran trong việc nhắm vào tàu thuyền.
Trong khi đó, Iran và Oman đang đàm phán về cơ chế tổ chức hoạt động vận tải qua Hormuz, không có sự tham gia của Mỹ. Mohammad Mokhber, cố vấn của Lãnh đạo tối cao Iran Mojtaba Khamenei, cho rằng một cơ chế kinh tế - an ninh tại Hormuz độc lập với bảo đảm quân sự của Washington có thể tạo ra một “trật tự khu vực mới”.
Vì vậy, dù dữ liệu cho thấy quyền kiểm soát thực tế đang thay đổi, diễn biến cán cân tại eo biển Hormuz vẫn còn khó đoán. Điều này không chỉ quyết định khả năng vận chuyển dầu và LNG toàn cầu mà còn phản ánh cuộc đối đầu về quyền kiểm soát, răn đe và ảnh hưởng giữa Tehran và Washington trong tương lai.
