Theo nghiên cứu từ Pearson và AWS (Amazon Web Services) báo cáo ghi nhận 96% lãnh đạo giáo dục đại học được khảo sát cho biết cơ sở của họ đang đầu tư vào AI; tuy nhiên chỉ 15% nhà tuyển dụng đánh giá nhân sự mới đạt mức “xuất sắc” ở các năng lực then chốt trong môi trường làm việc tích hợp AI. Qua đó, nghiên cứu phác thảo lộ trình thu hẹp "khoảng cách ứng dụng" AI, giúp lực lượng lao động trẻ đáp ứng yêu cầu kỷ nguyên số.
Đây là nghiên cứu chuyên sâu đánh giá năng lực sẵn sàng ứng dụng AI của sinh viên Việt Nam từ giảng đường đến nơi làm việc, thuộc chuỗi khảo sát toàn cầu tại 6 thị trường: Brazil, Malaysia, Saudi Arabia, Anh Quốc, Hoa Kỳ và Việt Nam.
Báo cáo được công bố trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh chiến lược phát triển AI quốc gia, với việc ban hành Luật Trí tuệ nhân tạo, phê duyệt Chương trình Quốc gia về Phát triển Nhân lực Trí tuệ Nhân tạo (AI), và gần đây nhất là Chiến lược AI Quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn 2045 – đặt mục tiêu đưa Việt Nam vào nhóm dẫn đầu Đông Nam Á về nghiên cứu và phát triển AI. Định hướng này cũng phù hợp với các nỗ lực của Bộ Giáo dục và Đào tạo (MOET) trong việc cải cách chương trình giảng dạy và thúc đẩy chiến lược ưu tiên kỹ thuật số (digital-first).
Sự kiện công bố Báo cáo quy tụ các đại diện cấp cao đến từ cơ quan quản lý nhà nước, Lãnh đạo Ban Giám hiệu các trường đại học, cao đẳng, đại diện của các trường phổ thông, các đơn vị cung cấp dịch vụ giáo dục phổ thông cùng đội ngũ Lãnh đạo Nhân sự và Công nghệ từ các doanh nghiệp, tập đoàn hàng đầu tại Việt Nam. Sự kết nối này đánh dấu bước tiến quan trọng trong nỗ lực đồng hành giữa các bên nhằm kiến tạo nguồn nhân lực trẻ sẵn sàng cho kỷ nguyên AI.
“Khoảng cách ứng dụng AI”
Theo báo cáo, Việt Nam được xếp vào nhóm quốc gia có chiến lược thích ứng tốc độ cao (High-Velocity Strategist) – nhóm thị trường xem AI là ưu tiên cốt lõi trong chiến lược phát triển với mức đầu tư mạnh mẽ. 90% lãnh đạo các trường đại học tại Việt Nam tham gia khảo sát cho rằng tốc độ thay đổi do AI mang lại tại nơi làm việc là “cực nhanh” hoặc “rất nhanh” – cao hơn 23 điểm phần trăm so với mức trung bình toàn cầu (67%). Đặc biệt, 100% lãnh đạo được khảo sát tin rằng tốc độ này sẽ còn tiếp tục gia tăng trong hai năm tới.
Đáng chú ý, 96% lãnh đạo các trường đại học/cao đẳng được khảo sát cho biết đơn vị của họ đang đầu tư vào AI và 84% khẳng định thường xuyên kết nối với doanh nghiệp để nắm bắt nhu cầu thị trường. Về phía người học, hơn 52% sinh viên tự đánh giá bản thân ở mức độ sẵn sàng cao (từ 8 đến 10/10) để làm việc trong môi trường tích hợp AI – mức độ tự tin cao nhất trong cả 6 thị trường được nghiên cứu.
Nền tảng sẵn sàng cùng sự tự tin của sinh viên mở ra cơ hội lớn để thúc đẩy việc ứng dụng kỹ năng AI vào thực tiễn công việc tại doanh nghiệp. Tuy nhiên, khoảng cách giữa sự tự tin của sinh viên và yêu cầu thực tế của doanh nghiệp vẫn còn đáng kể. Khảo sát chỉ ra tính trung bình trên 8 nhóm năng lực, chỉ 15% nhà tuyển dụng tại Việt Nam đánh giá nhân sự mới tốt nghiệp đạt mức "xuất sắc" ở các năng lực then chốt trong môi trường làm việc tích hợp AI.
Nói cách khác, trong khi sinh viên Việt Nam có mức độ tự tin cao và các cơ sở giáo dục đang tích cực đầu tư vào AI, doanh nghiệp vẫn nhận thấy khoảng trống trong khả năng ứng dụng AI vào công việc thực tế. Thực trạng này cũng phản ánh một thách thức chung trên quy mô toàn cầu. Theo khảo sát, 53% nhà tuyển dụng quốc tế cho biết họ gặp khó khăn trong việc tìm kiếm những nhân sự mới tốt nghiệp có năng lực AI đáp ứng yêu cầu công việc.
Sự lệch pha này xuất phát từ góc nhìn: trong khi các trường đại học tập trung hướng dẫn sinh viên thao tác trên các công cụ AI sẵn có, các nhà tuyển dụng lại đặt kỳ vọng cao hơn ở năng lực vận dụng AI nâng cao – nơi kỹ năng công nghệ phải gắn liền với tư duy sáng tạo, khả năng tư duy phản biện, phân tích dữ liệu và kỹ năng giao tiếp – hợp tác để giải quyết bài toán kinh doanh thực tế.
Báo cáo cũng khẳng định, thách thức lớn nhất của lực lượng lao động trẻ hiện nay không nằm ở việc "thiếu tiếp cận công cụ" (AI access), mà ở việc kết hợp hiệu quả kỹ năng AI với các kỹ năng nền tảng như tư duy phản biện, phân tích dữ liệu, giao tiếp và hợp tác. Sự kết hợp này đóng vai trò then chốt trong việc bảo đảm con người vẫn giữ vai trò dẫn dắt và đưa ra quyết định trong quá trình ứng dụng AI (Human-in-the-lead).
Từ "tiếp cận công cụ" đến "tư duy dẫn dắt": Lời giải cho điểm nghẽn nhân lực trong kỷ nguyên AI
Năng lực sẵn sàng ứng dụng AI phụ thuộc vào sự gắn kết chặt chẽ giữa chương trình đào tạo và thực tế công việc. Báo cáo của Pearson và AWS nhấn mạnh rằng việc làm quen với các công cụ AI là chưa đủ; điều quan trọng là người lao động cần được học hỏi và vận dụng AI ngay trong công việc, trong khi sinh viên cần được tiếp cận và ứng dụng AI xuyên suốt quá trình học tập. Do đó, việc tích hợp AI trực tiếp vào các chương trình đào tạo cốt lõi, dành cho cả giảng viên và sinh viên, sẽ giúp xây dựng năng lực ứng dụng AI thực chất và gắn sát hơn với yêu cầu thực tế.
Để giải quyết các rào cản trong quá trình ứng dụng AI, báo cáo đưa ra hai khung công cụ hỗ trợ. Đầu tiên là Khung phân tích các điểm nghẽn về năng lực sẵn sàng ứng dụng AI (AI Readiness Friction Framework) đóng vai trò như một công cụ chẩn đoán, giúp các cơ sở giáo dục đại học và doanh nghiệp xác định những thách thức lớn nhất trên sáu khía cạnh cốt lõi: Tốc độ, Kết nối, Năng lực, Quản trị, Kinh nghiệm và Kỹ năng. Thứ 2 là Khung Bốn Năng lực Cốt lõi - bao gồm: thành thạo công cụ AI, quản trị AI có trách nhiệm và đạo đức, tư duy chiến lược về AI và các kỹ năng con người then chốt – nhằm xác định những năng lực mà nhà trường và doanh nghiệp cần cùng phát triển cho lực lượng lao động tương lai.
Từ các khung công cụ này, báo cáo khuyến nghị giải pháp cụ thể cho từng bên liên quan: Các cơ sở giáo dục đại học cần rút ngắn chu kỳ cập nhật chương trình học bằng mô hình đào tạo linh hoạt và hệ thống chứng chỉ tích lũy, chuyển trọng tâm bồi dưỡng giảng viên sang phương pháp sư phạm ứng dụng và tạo cơ hội thực hành AI thực tế tích lũy tín chỉ. Về phía doanh nghiệp, việc tích cực tham gia hội đồng cố vấn, tài trợ dự án thực tế và tạo điều kiện cho giảng viên tiếp cận môi trường kinh doanh sẽ giúp thu hẹp khoảng trống kỹ năng. Đồng thời, cơ quan quản lý đóng vai trò hoàn thiện cơ chế chính sách, tạo hành lang pháp lý cho việc tích hợp các chứng chỉ kỹ năng số quốc tế vào khung chương trình đại học.
Xây dựng cầu nối từ giảng đường đến thực tế công việc
Bằng cách kết hợp chuyên môn sâu rộng của Pearson trong lĩnh vực giáo dục, khoa học học tập, đánh giá năng lực và hệ thống chứng chỉ theo chuẩn quốc tế với chuyên môn kỹ thuật sâu rộng của AWS về việc phát triển, triển khai và quản trị AI, báo cáo đã xây dựng một tầm nhìn chung về chuẩn năng lực của sinh viên tốt nghiệp trong kỷ nguyên AI. Dựa trên bốn nhóm năng lực cốt lõi – Thành thạo công cụ AI, Tư duy chiến lược về AI, Quản trị trách nhiệm đạo đức và Các kỹ năng con người then chốt – báo cáo đồng thời đưa ra một lộ trình rõ ràng nhằm thu hẹp khoảng cách giữa năng lực AI của lực lượng lao động và nhu cầu ứng dụng AI của doanh nghiệp.
Đối với các lãnh đạo nhân sự, các phát hiện từ báo cáo nhấn mạnh sự cấp thiết của việc thiết lập mối quan hệ hợp tác chặt chẽ hơn với các cơ sở đào tạo, đặc biệt trong bối cảnh các doanh nghiệp đang tái định hình lại các vị trí công việc ở cấp độ đầu vào (entry-level), quy hoạch nguồn nhân lực và chiến lược phát triển năng lực đội ngũ.
Khi việc ứng dụng AI ngày càng tăng tốc trên mọi ngành nghề, các tổ chức chủ động hợp tác để thu hẹp khoảng cách giữa giảng đường và thực tế công việc sẽ có điều kiện để xây dựng nguồn nhân lực sẵn sàng cho tương lai. Điều này giúp thế hệ trẻ không chỉ biết sử dụng các công cụ AI, mà còn phát huy những năng lực cốt lõi của con người - như tư duy phản biện, khả năng thích ứng và hợp tác - để làm việc hiệu quả và bứt phá cùng công nghệ.
Chia sẻ về kết quả nghiên cứu, ông Eklavya Bhave, Giám đốc mảng Giáo dục Đại học khu vực châu Á - Thái Bình Dương của Pearson cho biết: "Việt Nam đang chuyển mình rất nhanh trong làn sóng AI, nhưng tốc độ đơn thuần chưa thể lấp đầy khoảng cách kỹ năng. Báo cáo cho thấy sinh viên rất tự tin và các trường đại học đang đầu tư lớn, nhưng doanh nghiệp vẫn tìm kiếm những nhân sự có khả năng ứng dụng thực tế và kiểm chứng kết quả AI một cách cẩn trọng. Pearson cam kết đồng hành cùng các đại học và doanh nghiệp Việt Nam để gắn kết chương trình học, đánh giá năng lực và chứng chỉ kỹ năng thành một lộ trình rõ ràng, giúp sinh viên biến việc học tập thành cơ hội nghề nghiệp bền vững".
Nhấn mạnh về vai trò then chốt của đào tạo thực hành và quan hệ hợp tác công nghệ, bà Yashinta Bahana, Giám đốc Mở rộng Thị trường APJ & Đối tác Chiến lược, Mảng Đào tạo & Chứng chỉ tại AWS, nhận định: “Khát vọng của Việt Nam trong lĩnh vực AI là rất rõ ràng, và sinh viên Việt Nam cũng đang sẵn sàng dẫn đầu xu hướng này. Tuy nhiên, nghiên cứu lần này cho thấy việc tiếp cận các công cụ AI mới chỉ là điểm khởi đầu. Điều các nhà tuyển dụng và sinh viên tốt nghiệp thực sự cần là sự hỗ trợ trong việc áp dụng AI để giải quyết các bài toán thực tế. AWS đang tích cực phối hợp cùng các đối tác giáo dục và doanh nghiệp tại Việt Nam nhằm thu hẹp khoảng cách đó - tập trung nâng cao năng lực ứng dụng AI, tư duy thực tiễn và kỹ năng thực hành để giúp sinh viên chuyển hóa tiềm năng thành những giá trị thực tế”.
