Chủ trương xây dựng đại học tinh hoa phù hợp yêu cầu phát triển mới, khi tăng trưởng dựa ngày càng nhiều vào tri thức, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và nhân tài. Mô hình này nhằm hình thành các trung tâm trí tuệ đủ mạnh để tạo tri thức mới, làm chủ công nghệ chiến lược và đào tạo nhân lực chất lượng cao.
Theo các chuyên gia, đại học tinh hoa cần đi đầu trong nghiên cứu, phát triển công nghệ, đào tạo nhân tài, kết nối với dòng chảy tri thức toàn cầu và trực tiếp tham gia giải quyết các bài toán lớn về quản trị, đô thị, giáo dục, y tế, môi trường, chuyển đổi số.
Đại học tinh hoa phải là trung tâm tri thức, đào tạo nhân tài
Việc xây dựng các trường đại học tinh hoa tại Việt Nam đang đặt ra câu hỏi: làm thế nào để mô hình này không trở thành “cuộc chơi của nhà giàu” nếu học phí cao và tuyển sinh dựa nhiều vào điều kiện kinh tế?
Trao đổi về vấn đề này, PGS.TS Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, đại học tinh hoa trước hết phải là trung tâm tri thức, kết nối học thuật, đào tạo và bồi dưỡng tài năng từ sớm. Vì vậy, mô hình này cần được Nhà nước đầu tư nguồn lực lớn để những học sinh có tiềm năng, bất kể hoàn cảnh kinh tế, đều có cơ hội học tập trong môi trường chất lượng cao và phát triển tối đa năng lực.
Theo ông Nam, đại học tinh hoaphải được xác định là một mũi nhọn, đầu tàu dẫn dắt nền kinh tế và mang trong mình những trách nhiệm ở tầm quốc gia. Nhà nước có trách nhiệm đầu tư, đồng thời các trường phải thực hiện trách nhiệm của mình trong việc củng cố vị thế quốc gia, đóng góp vào tăng trưởng kinh tế.
“Đại học tinh hoa phải là một trung tâm tri thức, một trung tâm kết nối học thuật và cũng phải là một trung tâm đào tạo, bồi dưỡng tài năng từ sớm. trong một đại học tinh hoa có thể gồm nhiều trường, mỗi trường tập trung xuất sắc ở một lĩnh vực và tạo dấu ấn riêng. Hoạt động của các trường không chỉ dừng ở nghiên cứu cơ bản mà cần đẩy mạnh nghiên cứu ứng dụng, chuyển giao công nghệ, nghiên cứu và tư vấn chính sách cho quốc gia”, PGS.TS. Trần Thành Nam nhấn mạnh.
Từ cách tiếp cận này, ông Nam cho rằng, đại học tinh hoa không phải cuộc đua giữa người giàu và người nghèo. Điều quan trọng là xây dựng được hệ thống KPI cụ thể để các trường phấn đấu, đồng thời Nhà nước phải có mức đầu tư tương xứng, bảo đảm các điều kiện về chất lượng, cơ sở vật chất và môi trường để đội ngũ giảng viên, nhà nghiên cứu hoàn thành những mục tiêu đã cam kết.
Để xây dựng đại học tinh hoa mà không biến “tinh hoa” thành đặc quyền của người giàu, Việt Nam cần bắt đầu từ những đề án phát triển cụ thể. Các đề án không chỉ liên quan đến đổi mới thể chế, mô hình tổ chức, quản trị, phát triển đội ngũ mà còn bao gồm phát hiện sớm tài năng, hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và phải đi kèm nguồn kinh phí để triển khai.
Cũng theo PGS.TS. Trần Thành Nam, xây dựng đại học tinh hoa cần sự phối hợp của nhiều bộ, ngành, địa phương và nguồn lực từ ngân sách Trung ương, nhà trường, xã hội hóa. Mỗi khoản đầu tư phải gắn với mục tiêu, sản phẩm cụ thể. Ông nhấn mạnh đây “không phải một cuộc đua của nhà giàu mà là một cuộc đua về mặt tri thức, trong đó các trường phải cam kết về sản phẩm, đội ngũ và năng lực thực hiện. Vốn ở đây không chỉ là tiền mà quan trọng hơn là vốn tri thức. Đại học tinh hoa phải là đề án của những người tiên phong, dám cam kết về sản phẩm”.
Với những cam kết đó, các trường đại học tinh hoa có thể là cơ quan chủ trì nhưng cần được các bộ, ngành tạo điều kiện về cơ chế và nguồn lực, cùng với nguồn thu hợp pháp của nhà trường, nguồn xã hội hóa phù hợp pháp luật và sự tham gia của địa phương.
“Nhà giàu không cũng không làm được. Có những quốc gia giàu hơn nhưng họ cũng không xây dựng được đại học tinh hoa. Đây là một quyết tâm mang tính chính trị, đồng thời thể hiện sự đoàn kết và cam kết của rất nhiều bộ, ban, ngành”, ông Nam cho hay.
Đánh giá bằng chất lượng và sản phẩm, không chỉ bằng học phí
PGS.TS. Trần Thành Nam chia sẻ, đại học tinh hoa cần được đánh giá bằng những tiêu chí và chỉ báo cụ thể. Chẳng hạn, nếu đặt mục tiêu lọt top 100 đại học thế giới, trường phải xác định rõ nguồn lực cần thiết, tỷ lệ nguồn thu từ khoa học - công nghệ và chuyển giao, những sản phẩm có khả năng tạo tác động về kinh tế, xã hội. Bên cạnh đó là đội ngũ nhà khoa học có thành tựu và khả năng đạt các giải thưởng quốc tế lớn.
KPI không chỉ được xây dựng dựa trên số tiền đầu tư mà phải gắn với năng lực quản trị, chất lượng đội ngũ và kết quả đầu ra. Khi các trường có cam kết rõ ràng, các bên liên quan sẽ căn cứ vào đó để bố trí nguồn lực phù hợp.
Nói về những tiêu chí cốt lõi để một trường đại học được xem là tinh hoa, ông cho rằng, không thể chỉ dựa vào một yếu tố như chất lượng đầu vào, chương trình đào tạo, đội ngũ nghiên cứu hay khả năng hội nhập quốc tế. Một đại học tinh hoa phải bảo đảm chất lượng cao ở cả đầu vào, quá trình đào tạo, đầu ra và mức độ ảnh hưởng đối với xã hội.
Trước hết, trường phải có đội ngũ học giả ở tầm quốc tế, có uy tín, năng lực hợp tác và ảnh hưởng trong cộng đồng học thuật quốc tế. Đồng thời, trường cần hình thành những nhóm nghiên cứu mạnh ở quy mô toàn cầu, gắn với các công nghệ chiến lược của quốc gia. “Có học giả quốc tế nhưng phải đi theo các công nghệ chiến lược. Đây là điểm rất quan trọng”.
Một nhiệm vụ khác là phát hiện, nuôi dưỡng và bồi dưỡng tài năng từ sớm, đặc biệt là tài năng khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học (STEM), qua đó tạo nguồn nhân lực cho những ngành công nghệ chiến lược. Theo ông, hệ thống đại học tinh hoa cần có những đề án riêng để phát hiện và phát triển nhóm học sinh tài năng này.
Ở bậc đào tạo sau đại học, các trường cần xây dựng chương trình tiến sĩ theo chuẩn quốc tế, thậm chí luận án phải được bảo vệ theo những tiêu chuẩn quốc tế tương ứng. Trong bối cảnh chuyển đổi số, đại học tinh hoa cũng phải là mô hình tiên phong về ứng dụng công nghệ trong quản trị, đào tạo và nghiên cứu.
Một trường chỉ thực sự tinh hoa khi chất lượng được bảo đảm xuyên suốt từ đầu vào đến đầu ra. Nếu tuyển sinh, trường phải hướng tới nhóm người học xuất sắc; đội ngũ giảng viên, nhà khoa học phải có uy tín và ảnh hưởng quốc tế; hoạt động nghiên cứu phải có chất lượng và khả năng tham gia vào các diễn đàn học thuật quốc tế.
Ở đầu ra, chương trình đào tạo phải được kiểm định theo chuẩn quốc tế; người học ở các bậc thạc sĩ, tiến sĩ phải đạt những yêu cầu tương ứng. Công tác quản trị cũng cần tiệm cận chuẩn quốc tế, ứng dụng AI và công nghệ số, đồng thời tạo ra những tác động xã hội rõ rệt.
“Đã là tinh hoa thì từ đầu vào, quá trình, đầu ra và ảnh hưởng xã hội đều phải lớn. Khi có vấn đề học thuật hay vấn đề chính sách, trường phải trở thành nơi mà người ta tìm đến”, PGS.TS Trần Thành Nam phân tích.
Một điểm đáng chú ý khác là đại học tinh hoa không thể đặt mục tiêu tự chủ tài chính hay cân đối thu - chi hoàn toàn như một yêu cầu cứng nhắc. Nhà nước vẫn cần giữ vai trò tài trợ, đặc biệt với những ngành tuyển sinh số lượng ít, chi phí đào tạo cao và yêu cầu đặc thù. “Có những ngành sẽ tuyển vào rất ít, đào tạo rất khó và những người được đào tạo phải được tài trợ”.
Như vậy, xây dựng đại học tinh hoa không đồng nghĩa với việc tạo ra những cơ sở giáo dục dành riêng cho người có điều kiện. Bài toán cốt lõi là thiết kế cơ chế đầu tư công gắn với tiêu chuẩn quốc tế, KPI và sản phẩm cụ thể, đồng thời bảo đảm cơ hội tiếp cận cho những người có năng lực.
Khi đó, đại học tinh hoa không chỉ là nơi đào tạo những người giỏi nhất mà còn phải trở thành trung tâm tạo ra tri thức mới, làm chủ công nghệ chiến lược, tham gia giải quyết các bài toán lớn của quốc gia và đóng góp vào hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Đây mới là nền tảng để mô hình đại học tinh hoa trở thành động lực cho phát triển khoa học, công nghệ, kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh của Việt Nam.
