Người cao tuổi dễ sập bẫy lừa đảo vì nhu cầu được lắng nghe, chia sẻ
PV: Thưa ông, dưới góc độ tâm lý học, chuyên gia tư vấn tâm lý, ông nhìn nhận thế nào về thực trạng ngày càng nhiều người cao tuổi trở thành nạn nhân của các chiêu trò lừa đảo?
PGS.TS Phạm Mạnh Hà: Tôi cho rằng đó chắc chắn là một dạng rủi ro xã hội mới.
Ở đây, chúng ta không nên nhìn nhận vấn đề theo hướng đi tìm ai có lỗi. Điều quan trọng hơn là phải nhìn thấy một thực tế đang diễn ra trong đời sống hiện đại. Mỗi gia đình đều có những khó khăn riêng. Con cái phải mưu sinh, phải chăm lo cho gia đình nhỏ, công việc, con cái của mình. Không phải ai cũng có điều kiện sống cùng hoặc thường xuyên ở cạnh cha mẹ.
Trong khi đó, người cao tuổi lại phải đối mặt với một khó khăn rất đặc thù, đó là sự cô đơn và khoảng trống cảm xúc. Đặc biệt khi con cái không ở cùng, khoảng trống ấy càng rõ rệt hơn. Khi có nhu cầu được chia sẻ, được quan tâm, được lắng nghe, họ sẽ dễ có thiện cảm với những người mang lại cho họ cảm giác ấy. Chính vì vậy, những đối tượng lừa đảo thường nhắm rất chính xác vào điểm này.
Tôi nghĩ cần nhìn nhận rằng người già bị lừa không phải vì họ kém hiểu biết hay nhẹ dạ. Họ bị lợi dụng bởi những nhu cầu rất bình thường của con người. Ai cũng muốn được yêu thương, được lắng nghe, được người khác chấp nhận và tôn trọng.
PV: Thực tế có nhiều trường hợp con cái đã phát hiện dấu hiệu bất thường, đã ngăn cản nhưng người cao tuổi vẫn tiếp tục tin tưởng người lạ. Ông lý giải hiện tượng này như thế nào?
PGS.TS Phạm Mạnh Hà: Đây là điều tôi gặp khá nhiều khi nghiên cứu các trường hợp lừa đảo nhắm vào người cao tuổi.
Nhiều người nghĩ đơn giản rằng con cái đã cảnh báo rồi thì cha mẹ phải nghe. Nhưng về mặt tâm lý, câu chuyện không đơn giản như vậy. Trong cảm nhận của con cái, việc ngăn cản là để bảo vệ cha mẹ. Nhưng trong cảm nhận của nhiều người cao tuổi, điều đó đôi khi lại được hiểu thành sự cấm đoán hoặc kiểm soát.
Trong khi đó, phía bên kia lại làm một việc rất khác. Họ lắng nghe. Họ kiên nhẫn lắng nghe. Các cụ kể chuyện gia đình, chuyện sức khỏe, chuyện tuổi già, chuyện những điều khó nói với con cháu, họ vẫn nghe. Thậm chí có những cuộc điện thoại kéo dài hàng giờ đồng hồ.
Bây giờ thử đặt một câu hỏi rất thực tế: liệu có bao nhiêu người con có thể ngồi hàng tiếng đồng hồ mỗi ngày để nghe cha mẹ kể chuyện?
Không phải vì con cái không thương cha mẹ, mà vì cuộc sống hiện đại khiến điều đó rất khó. Trong khi đó, kẻ lừa đảo lại đang làm chính điều người cao tuổi cần nhất: cho họ cảm giác được quan tâm.
Cho nên ở đây không phải là cuộc đấu giữa đúng và sai, mà là cuộc đấu giữa hai trạng thái cảm xúc. Một bên là người thân đang ngăn cản. Một bên là người liên tục lắng nghe và thể hiện sự thấu hiểu. Trong hoàn cảnh cô đơn kéo dài, nhiều người già sẽ nghiêng về phía mang lại cho họ cảm giác được đồng cảm.
PV: Có phải vì thế mà càng bị phản đối, nhiều người cao tuổi lại càng tin tưởng đối tượng lừa đảo?
PGS.TS Phạm Mạnh Hà: Đúng vậy. Người cao tuổi có một đặc điểm tâm lý rất đáng chú ý là nhu cầu được tôn trọng quyền tự chủ. Ở tuổi đó, họ rất nhạy cảm với cảm giác bị đánh giá, bị xem thường hoặc bị bỏ rơi. Họ không muốn bị đối xử như một đứa trẻ.
Nhiều cụ có tâm lý rằng: “Tôi đã sống từng này tuổi rồi, tôi là người sinh ra các con, nuôi các con khôn lớn, tại sao bây giờ các con lại quyết định thay tôi?”. Khi con cái phản đối quá gay gắt, nhiều người già không còn tập trung vào nội dung cảnh báo nữa mà chỉ cảm nhận được cảm giác bị phủ nhận.
Và khi cảm giác đó xuất hiện, sự phản kháng cũng xuất hiện. Đó là lý do vì sao không phải cứ phản đối là hiệu quả. Nhiều trường hợp phản đối không khéo lại vô tình đẩy người cao tuổi xa hơn khỏi gia đình và gần hơn với đối tượng lừa đảo.
PV: Hiện nay không chỉ có các vụ lừa đảo chuyển tiền, lừa đảo du lịch mà còn có nhiều hình thức như bán thuốc, thực phẩm chức năng, thiết bị y tế... Ông nhìn nhận thế nào về những thủ đoạn này?
PGS.TS Phạm Mạnh Hà: Bản chất tâm lý của chúng giống nhau. Dù là bán thuốc, thực phẩm chức năng, thiết bị y tế hay các gói du lịch thì các đối tượng đều không bắt đầu bằng việc bán hàng.
Họ bắt đầu bằng việc tạo dựng mối quan hệ. Họ gọi điện hỏi han sức khỏe. Họ tặng quà. Họ đến thăm. Có người thỉnh thoảng mang vài quả trứng, vài món quà nhỏ. Có người thường xuyên gọi điện trò chuyện. Tất cả những điều đó đều đánh vào nhu cầu được quan tâm của người cao tuổi. Khi niềm tin được hình thành, việc bán sản phẩm trở nên dễ dàng hơn rất nhiều.
Vì vậy mới có chuyện nhiều cụ bỏ ra số tiền rất lớn để mua những sản phẩm chăm sóc sức khỏe, máy massage, thiết bị y tế hoặc thực phẩm chức năng mà giá trị thực không tương xứng. Họ mua không chỉ vì sản phẩm. Họ mua vì niềm tin. Điều đáng nói là những thủ đoạn này rất tinh vi.
Thực tế cho thấy nhiều người càng tự tin rằng mình không thể bị lừa thì đôi khi lại càng chủ quan trước các kịch bản được dàn dựng rất kỹ.
Gia đình và cộng đồng là lớp phòng vệ bền vững cho người cao tuổi trước các chiêu trò lừa đảo
PV: Thưa ông, nhìn ở góc độ khác, ông lý giải thế nào về việc có những người trẻ sẵn sàng khai thác sự cô đơn của những người đáng tuổi ông bà mình để trục lợi?
PGS.TS Phạm Mạnh Hà: Đây là một câu chuyện khá phức tạp. Tôi cho rằng cần nhìn nhận cả yếu tố đạo đức lẫn môi trường xã hội.
Không phải tất cả những người tham gia các hoạt động đó ngay từ đầu đều ý thức đầy đủ về những gì họ đang làm. Có người tham gia vào một tổ chức hoặc mô hình kinh doanh nào đó, bị cuốn vào những lời hứa về thành công, thu nhập và sự giàu có.
Trong xã hội hiện nay, đôi khi thành công được đánh giá chủ yếu bằng tiền bạc, doanh số và các con số vật chất. Khi con người quá tập trung vào mục tiêu tài chính, họ rất dễ bị che mờ bởi lợi ích trước mắt.
Tất nhiên không phải tất cả người trẻ đều như vậy. Nhưng rõ ràng khi giá trị vật chất được đặt quá cao thì nguy cơ lệch chuẩn về đạo đức cũng tăng lên. Đó là điều chúng ta cần suy nghĩ.
PV: Theo ông, đâu là những lớp phòng vệ xã hội cần thiết để bảo vệ người cao tuổi trước các kịch bản lừa đảo ngày càng tinh vi?
PGS.TS Phạm Mạnh Hà: Giải pháp phải đến từ nhiều phía. Trước hết là gia đình. Cho dù cha mẹ có điều kiện kinh tế hay không thì sự gắn bó gia đình vẫn vô cùng quan trọng.
Con cái cần hiểu rằng ở tuổi già, cha mẹ rất nhạy cảm. Họ dễ tổn thương, dễ cảm thấy mình bị bỏ rơi hoặc không còn được coi trọng. Vì vậy, cách ứng xử của con cái rất quan trọng. Điều người cao tuổi cần không chỉ là tiền bạc mà còn là sự hiện diện. Không nhất thiết ngày nào cũng ở cạnh cha mẹ, nhưng cần có thời gian thực sự dành cho cha mẹ. Không phải chỉ gọi điện hỏi thăm vài phút, mà là lắng nghe những điều họ muốn nói. Đó là lớp phòng vệ đầu tiên và quan trọng nhất.
Bên cạnh gia đình, người cao tuổi cần có cộng đồng. Tôi rất tâm đắc với một số mô hình ở Nhật Bản, nơi người cao tuổi vẫn có cơ hội làm việc, tham gia các hoạt động xã hội và duy trì các mối quan hệ cộng đồng. Khi còn được hoạt động, được giao tiếp, được đóng góp, người ta cảm thấy cuộc sống có ý nghĩa hơn và ít rơi vào cô đơn hơn.
Ở nước ta, các khu dân cư, tổ dân phố, hội người cao tuổi hay các khu chung cư hoàn toàn có thể tổ chức thêm những hoạt động sinh hoạt cộng đồng phù hợp. Khi có nơi để gặp gỡ, trò chuyện và chia sẻ, người cao tuổi không chỉ bớt cô đơn mà còn có cơ hội cập nhật thông tin, cảnh báo cho nhau về những thủ đoạn lừa đảo mới. Một người già sống tách biệt luôn dễ bị tổn thương hơn một người già có mạng lưới xã hội xung quanh.
Ngoài ra, không thể thiếu vai trò của pháp luật và các cơ quan quản lý. Các hình thức lừa đảo hiện nay biến hóa rất nhanh. Vì vậy cơ quan chức năng cần chủ động phát hiện, cảnh báo và xử lý sớm. Ngân hàng, chính quyền địa phương, hội người cao tuổi, các tổ chức xã hội cũng cần tham gia vào mạng lưới bảo vệ người cao tuổi.
PV: Ông muốn gửi gắm điều gì tới các gia đình đang có cha mẹ lớn tuổi?
PGS.TS Phạm Mạnh Hà: Tôi nghĩ điều quan trọng nhất là hãy tìm cách để họ bớt cô đơn. Bởi phần lớn những kẻ lừa đảo thành công không phải vì chúng quá giỏi công nghệ, mà vì chúng tìm được cách lấp vào khoảng trống cảm xúc mà người cao tuổi đang mang trong mình.
Khi khoảng trống ấy được lấp đầy bằng sự hiện diện của gia đình, bằng cộng đồng, bằng những mối quan hệ xã hội lành mạnh, những “cánh cửa vô hình” mà kẻ xấu đang lợi dụng cũng sẽ dần khép lại. Và đó mới là giải pháp bền vững nhất để bảo vệ người cao tuổi trước các hình thức lừa đảo ngày càng tinh vi hiện nay.
PV: Xin cảm ơn ông!
