Nhiều khu vực tại châu Âu ghi nhận nền nhiệt lên tới 40 độ C trong ngày 28/6. Riêng tại Pháp, đợt nắng nóng chưa từng có bắt đầu từ ngày 20/6 đã khiến khoảng 1.000 người tử vong. Đợt nắng nóng hiện đã ảnh hưởng tới hơn 150 triệu người, làm gián đoạn hoạt động sản xuất điện, gây hư hại cơ sở hạ tầng và tạo áp lực lớn lên hệ thống y tế.
Một nghiên cứu đánh giá nhanh của mạng lưới khoa học World Weather Attribution (WWA) cho rằng đợt nắng nóng này gần như không thể xảy ra nếu không có tác động của biến đổi khí hậu do con người gây ra. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng nhiệt độ ban đêm ở mức cao bất thường hiện nay có khả năng xảy ra cao gấp 100 lần so với cách đây khoảng 20 năm.
Điều hòa nhiệt độ trở thành vấn đề chính trị
Trong bối cảnh nắng nóng cực đoan kéo dài, việc mở rộng sử dụng điều hòa nhiệt độ đang trở thành một vấn đề chính sách gây nhiều tranh luận tại châu Âu.
Tại Pháp, đảng cực hữu Tập hợp Quốc gia (National Rally) đã đề xuất một kế hoạch quốc gia về điều hòa nhiệt độ. Theo đó, tất cả trường học và bệnh viện sẽ được lắp đặt điều hòa, đồng thời chính phủ sẽ triển khai chương trình cho vay không lãi suất trị giá 20 tỷ euro (22,7 tỷ USD), giúp khoảng 40 triệu người dân có điều kiện lắp đặt thiết bị làm mát trong gia đình.
Tại Anh, đảng Bảo thủ đối lập cũng kêu gọi mở rộng sản xuất năng lượng trong nước, bao gồm cả nhiên liệu hóa thạch, nhằm đáp ứng nhu cầu điện tăng mạnh do việc sử dụng điều hòa ngày càng phổ biến.
Trong khi đó, nhiều chuyên gia cho rằng giải pháp cho các đợt nắng nóng cực đoan không nằm ở việc lắp đặt điều hòa trên diện rộng. Theo họ, điều này có thể khiến châu Âu têu thụ năng lượng nhiều hơn, làm tăng nhu cầu sử dụng điện trong các đợt nắng nóng và cuối cùng càng làm trầm trọng thêm tình trạng biến đổi khí hậu.
Những đề xuất trên đã mở ra cuộc tranh luận rộng hơn về cách châu Âu thích ứng với mùa hè ngày càng nóng hơn mà không làm chệch hướng các cam kết về khí hậu.
Vì sao điều hòa vẫn chưa phổ biến ở châu Âu?
Trong nhiều thập kỷ, phần lớn người châu Âu vốn không mặn mà với điều hòa nhiệt độ. Tại Pháp, điều hòa từ lâu bị xem là phô trương và không cần thiết. Nhiều người còn tin rằng tiếp xúc lâu với luồng không khí lạnh có thể gây bệnh, trong khi điều hòa vẫn được coi là mặt hàng xa xỉ.
Thay vào đó, những ngôi nhà có tường đá dày, cửa chớp gỗ và cửa sổ thông thoáng được xem là thiết kế kiến trúc lý tưởng để chống nóng, khiến việc sử dụng thiết bị làm mát cơ học trở nên không cần thiết.
Hiện chỉ khoảng 20% số hộ gia đình ở châu Âu sử dụng điều hòa, thấp hơn nhiều so với Bắc Mỹ và châu Á. Mức độ phổ biến cũng khác biệt đáng kể giữa các quốc gia. Theo số liệu của Eurostat, các nước Nam Âu như Italy, Tây Ban Nha và Hy Lạp có tỷ lệ sử dụng điều hòa cao hơn nhiều so với khu vực Bắc Âu. Riêng Italy tiêu thụ hơn 1/3 tổng lượng điện dành cho điều hòa trong toàn bộ 27 quốc gia thành viên Liên minh châu Âu (EU).
Các chuyên gia cho rằng có ba nguyên nhân chính khiến điều hòa chưa được sử dụng rộng rãi tại châu Âu. Đầu tiên là yếu tố khí hậu. Các quốc gia Nam Âu từ lâu đã phát triển mô hình đô thị thích ứng với thời tiết nóng, với tường dày, cửa sổ có mái che, đường phố thông gió tốt cùng mặt tiền sáng màu và vật liệu phản xạ nhiệt giúp giảm hấp thụ nhiệt. Trong khi đó, các nước Bắc Âu - nơi có mùa hè ôn hòa trong nhiều thập kỷ - lại thiết kế công trình nhằm giữ nhiệt cho mùa đông kéo dài. Vấn đề trở nên rõ nét hơn tại những thành phố như Paris, nơi nhiều khu chung cư có sử dụng mái tôn và khả năng cách nhiệt mùa hè hạn chế, khiến các căn hộ tầng trên nóng lên rất nhanh trong những đợt nắng kéo dài.
Nguyên nhân thứ hai là chi phí. Giá điện sinh hoạt tại châu Âu cao hơn đáng kể so với Mỹ và khoảng cách này càng nới rộng sau cuộc khủng hoảng năng lượng năm 2022, khi xung đột Nga - Ukraine làm gián đoạn nguồn cung năng lượng. Mặc dù giá điều hòa đã giảm nhưng tiền điện phát sinh trong quá trình sử dụng vẫn khiến nhiều hộ gia đình e ngại.
Yếu tố thứ ba là môi trường. Các nhà hoạch định chính sách và chuyên gia khí hậu từ lâu cho rằng việc sử dụng điều hòa trên diện rộng sẽ tạo ra một vòng luẩn quẩn. Điều hòa làm tăng nhu cầu sử dụng điện, trong khi phần lớn điện năng vẫn được sản xuất từ nhiên liệu hóa thạch. Đồng thời, các thiết bị này còn thải nhiệt ra môi trường, khiến nhiệt độ đô thị tiếp tục tăng cao.
Quan điểm này cũng ảnh hưởng đáng kể tới chính sách khí hậu của châu Âu. EU đã đặt mục tiêu đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, đồng thời tập trung nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, phát triển năng lượng tái tạo và giảm nhu cầu tiêu thụ điện. Vì vậy, việc khuyến khích hàng triệu hộ gia đình lắp đặt thêm điều hòa được cho là chưa phù hợp với định hướng khí hậu lâu dài của khu vực.
Nắng nóng cực đoan đang làm thay đổi quan điểm
Trong nhiều năm, mùa hè ở châu Âu gắn liền với những buổi tối mát mẻ, cửa sổ mở và kỳ nghỉ trong điều kiện thời tiết có nắng nhưng vẫn dễ chịu. Tuy nhiên, khi châu Âu trở thành lục địa có tốc độ nóng lên nhanh nhất thế giới, hình ảnh quen thuộc đó đang dần thay đổi.
Các đợt nắng nóng xuất hiện thường xuyên hơn, kéo dài hơn và khắc nghiệt hơn, buộc châu Âu phải xem xét lại quan điểm lâu nay về điều hòa nhiệt độ. Không giống thời tiết giá lạnh, nắng nóng thường gây tử vong một cách âm thầm, đặc biệt đối với người cao tuổi, trẻ em và những người làm việc ngoài trời.
Nhiều ngôi nhà từng đủ mát mẻ cách đây vài thập kỷ nay không còn chịu nổi những ngày nhiệt độ lên tới 35 độ C và những đêm oi bức kéo dài. Các bệnh viện ghi nhận số ca mắc bệnh liên quan đến nắng nóng tăng mạnh, trong khi trường học, viện dưỡng lão và nhiều nơi làm việc đều chưa sẵn sàng ứng phó với các đợt nắng nóng kéo dài.
Điều này đặt ra một thực tế khó tránh khỏi: điều hòa nhiệt độ có thể cứu sống nhiều người trong các đợt nắng nóng cực đoan, nhưng việc sử dụng trên diện rộng cũng sẽ làm tăng nhu cầu điện và lượng khí thải tại những nơi vẫn phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch để sản xuất điện.
Chính vì vậy, điều hòa nhiệt độ đã trở thành một vấn đề chính trị, phản ánh sự khác biệt rõ ràng về quan điểm giữa các nhóm.
Tại Pháp, đảng Tập hợp Quốc gia coi việc tiếp cận điều hòa là một yêu cầu cấp thiết đối với sức khỏe cộng đồng và cho rằng những lo ngại về việc điều hòa làm gia tăng phát thải không nên cản trở các biện pháp bảo vệ người dân trước nắng nóng. Trong khi đó, các đảng cánh tả như Nước Pháp Bất khuất cho rằng chính phủ nên ưu tiên các giải pháp bền vững hơn như cải thiện thiết kế công trình, tăng cường cách nhiệt, mở rộng diện tích cây xanh và phát triển không gian xanh đô thị thay vì sử dụng điều hòa rộng rãi.
Các cơ quan y tế công cộng nhìn chung không đồng tình với cách tiếp cận “hoặc điều hòa, hoặc bảo vệ khí hậu”. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị các nước cần ưu tiên bảo đảm người dân, đặc biệt là những nhóm dễ bị tổn thương, có thể tiếp cận các không gian trong nhà mát mẻ trong thời gian xảy ra nắng nóng. Đồng thời, các quốc gia cũng cần đầu tư vào các giải pháp dài hạn như cải thiện thiết kế công trình và mở rộng không gian xanh đô thị, thay vì chỉ phụ thuộc vào điều hòa nhiệt độ.
