Năm học 2026-2027 đã bước sang tuần thứ ba nhưng tại một số địa phương, học sinh vẫn chưa có đủ sách giáo khoa để học tập. Số sách còn thiếu đã giảm mạnh so với những ngày đầu năm học, song việc phải liên tục điều chuyển, in bổ sung và điều chỉnh kế hoạch cung ứng cho thấy những vấn đề cần được nhìn lại từ khâu dự báo nhu cầu đến tổ chức sản xuất, phân phối.
Ngày 21/9, tại cuộc họp về cung ứng sách giáo khoa, Thủ tướng Lê Minh Hưng cho biết cả nước vẫn còn trên 776.000 bản sách giáo khoa chưa được cung ứng, chiếm khoảng 0,31%. Theo Thủ tướng, những hạn chế, bất cập trong tổng hợp nhu cầu, dự báo, đặt hàng, xuất bản, dự trữ, điều phối và phân phối sách giáo khoa có cả nguyên nhân khách quan và chủ quan. Tuy nhiên, nguyên nhân chủ quan là chủ yếu, đặc biệt là công tác chỉ đạo, điều hành cung ứng sách giáo khoa của Bộ GD-ĐT chưa quyết liệt, kịp thời, hiệu quả và chưa đổi mới thực sự sâu sắc.
Đây cũng là năm đầu tiên triển khai một bộ sách giáo khoa thống nhất trên toàn quốc. Thủ tướng yêu cầu Bộ GD-ĐT và toàn ngành giáo dục nghiêm túc rút kinh nghiệm, có ngay các biện pháp cấp bách để bảo đảm đủ sách cho học sinh và không để tình trạng thiếu sách tái diễn trong những năm học tiếp theo.
Kế hoạch in SGK đã phải điều chỉnh 7 lần
Trước đó, tại phiên giải trình của Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội sáng 20/9, Bộ trưởng GD-ĐT Hoàng Minh Sơn cho biết đến 17h ngày 19/9, 99,75% sách giáo khoa đã được cung ứng đến tay người học; còn khoảng 0,25%, tương đương khoảng 900.000 bản, đang tiếp tục được cung ứng.
Bộ trưởng cho biết Bộ nghiêm túc rút kinh nghiệm trong việc giám sát, lập kế hoạch và dự báo số lượng sách giáo khoa, đồng thời sẽ giám sát kỹ hơn, chặt chẽ hơn để không để xảy ra tình trạng tương tự trong những năm học sau. Bộ cũng định hướng giảm các khâu trung gian, chủ yếu cung cấp sách giáo khoa thông qua nhà trường, giảm việc phụ huynh phải tự đi mua sách bên ngoài.
Cũng trong ngày 20/9, ông Ngô Văn Hoan, Phó Tổng Giám đốc Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, cho biết qua rà soát đến tối 18/9, lượng sách giáo khoa các địa phương còn thiếu là 908.689 cuốn.
Để khắc phục, Nhà xuất bản triển khai 7 gói thầu in bổ sung với tổng số hơn 7,7 triệu bản. Số sách này không chỉ nhằm bù lượng còn thiếu mà còn phục vụ dự phòng, bổ sung cho thư viện trường học và các trường hợp phát sinh. Nhà xuất bản tổ chức in tại 7 nhà in ở 4 miền và đặt mục tiêu cơ bản hoàn tất cung ứng vào ngày 22/9; một số tên sách lẻ, sách chuyên đề hoặc sách học kỳ II nếu còn chậm có thể hoàn tất vào ngày 23-24/9.
Theo ông Hoan, việc điều chuyển sách từ nơi còn nguồn dự trữ về các địa phương thiếu sách vẫn được thực hiện, nhưng lượng có thể điều chuyển không còn nhiều. Vì vậy, nguồn cung trong những ngày tiếp theo chủ yếu đến từ việc in bổ sung.
Đáng chú ý, kế hoạch in bổ sung sách giáo khoa năm nay đã phải điều chỉnh 7 lần, với tổng lượng điều chỉnh khoảng 70 triệu bản. Riêng lượng sách in bổ sung chiếm gần 40%, theo đại diện NXB Giáo dục Việt Nam, là mức biến động chưa từng xảy ra. Con số 70 triệu bản là tổng lượng sách được điều chỉnh qua 7 lần, không phải số sách thiếu hay số lượng dự báo sai. Việc phải liên tục điều chỉnh kế hoạch cho thấy nhu cầu sách giáo khoa năm nay biến động mạnh, đặt ra yêu cầu nhìn lại công tác dự báo và xây dựng kế hoạch cung ứng.
Việc kế hoạch phải nhiều lần điều chỉnh cho thấy bài toán cung ứng sách giáo khoa không chỉ phụ thuộc vào năng lực in. Khi nhu cầu thay đổi sau thời điểm lập kế hoạch, các khâu đấu thầu, sản xuất, vận chuyển và phân phối cũng phải được điều chỉnh theo trong khoảng thời gian rất ngắn.
Nhu cầu biến động, dự báo chưa theo kịp
Lý giải tình trạng thiếu sách giáo khoa năm nay, đại diện NXB Giáo dục Việt Nam cho rằng thị trường có nhiều biến động khác với quy luật thông thường, khiến công tác dự báo gặp khó khăn.
Theo ông Ngô Văn Hoan, số học sinh ở các lớp đầu cấp tăng, trong đó đáng chú ý là lớp 1, lớp 6 và lớp 10. Riêng số học sinh lớp 10 trên toàn quốc năm nay tăng hơn 40% so với những năm trước. Ông cho rằng đây là một biến động lớn, trước đây chưa từng xảy ra ở mức độ tương tự.
Một yếu tố khác là giá sách giáo khoa năm nay giảm khoảng 13-15% so với năm trước. Theo đại diện Nhà xuất bản, giá sách giảm có thể làm thay đổi hành vi mua sách của phụ huynh, khi nhiều người có xu hướng mua sách mới thay vì sử dụng sách cũ. Tại một số thành phố, có phụ huynh mua hai bộ, một bộ để học ở trường và một bộ để ở nhà. Ngoài ra, tổ chức, cá nhân cũng mua sách để tặng, hỗ trợ học sinh ở những địa bàn khó khăn.
Theo đại diện NXB Giáo dục Việt Nam, những yếu tố trên cùng với biến động về dân cư, số học sinh đầu cấp, nhu cầu sử dụng sách mới, việc sắp xếp đơn vị hành chính và sắp xếp mạng lưới trường học đã làm thay đổi nhu cầu thực tế.
Năm nay, một số sách giáo khoa cũng phải điều chỉnh nội dung liên quan đến tên tỉnh, thành phố và chính quyền địa phương. Theo ông Hoan, đây là một trong những yếu tố khiến người dân có xu hướng lựa chọn sách mới thay vì sử dụng sách cũ.
Ông Hoan thừa nhận hạn chế trong công tác dự báo sản lượng sách theo số lượng học sinh: “Đây là nguyên nhân chủ quan, dự báo về sản lượng sách trên đầu học sinh không lường được mức tăng khác với quy luật”.
Theo đại diện Nhà xuất bản, việc xây dựng kế hoạch sản xuất phải thực hiện từ nhiều tháng trước, trong khi nhu cầu thực tế có thể thay đổi bởi nhiều yếu tố. Quy trình in sách giáo khoa thông thường cần khoảng 6-8 tháng, từ xây dựng kế hoạch sản lượng, thẩm định giá, đấu thầu đến tổ chức in. Vì vậy, khi nhu cầu tăng mạnh trong thời gian ngắn, khả năng điều chỉnh sản lượng bị hạn chế.
Khâu phát hành cũng được đại diện Nhà xuất bản đề cập. Sau khi sách được sản xuất, việc đưa sách đến trường học còn phụ thuộc vào hệ thống các công ty phát hành và kênh thương mại. Theo ông Hoan, tại một số nơi, sách có thể qua nhiều khâu, làm chậm quá trình đưa sách từ nơi sản xuất đến nơi có nhu cầu; một số đơn vị còn giữ sách để bán kèm sách bài tập, sách tham khảo. Đây là ý kiến của đại diện NXB Giáo dục Việt Nam và là một trong những nội dung cần được xem xét khi rà soát toàn bộ quá trình cung ứng.
Bên cạnh đó, theo đại diện Nhà xuất bản, chủ trương hỗ trợ, miễn phí sách giáo khoa tại một số địa phương cũng tạo thêm áp lực khi thời điểm ban hành và triển khai nghị quyết, hướng dẫn không đồng nhất. Quy trình đấu thầu, in sách lại cần nhiều tháng nên việc thay đổi nhu cầu trong thời gian ngắn gây khó khăn cho việc đáp ứng.
Như vậy, tình trạng thiếu sách giáo khoa năm nay có nhiều yếu tố tác động. Có những biến động làm nhu cầu tăng ngoài dự kiến, nhưng đồng thời cũng có những vấn đề liên quan đến công tác dự báo, lập kế hoạch, đặt hàng, sản xuất, điều phối và phân phối cần được xác định cụ thể.
Làm rõ trách nhiệm, không để tái diễn
Tại cuộc họp ngày 21/9, Thủ tướng Lê Minh Hưng yêu cầu Bộ GD-ĐT và toàn ngành giáo dục nghiêm túc nhìn nhận nguyên nhân, rút kinh nghiệm và triển khai ngay các biện pháp cấp bách để bảo đảm cung ứng đủ sách giáo khoa trong thời gian sớm nhất.
Thủ tướng yêu cầu Bộ trưởng Bộ GD-ĐT tập trung chỉ đạo và chịu trách nhiệm trực tiếp trước Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ về việc áp dụng các biện pháp quyết liệt để giải quyết dứt điểm tình trạng thiếu sách giáo khoa năm học 2026-2027, hoàn thành trước ngày 25/9/2026.
Trong trường hợp cần thiết, Bộ trưởng được yêu cầu mời các nhà xuất bản khác, các cơ sở in khác tham gia để đáp ứng yêu cầu khẩn cấp, không phụ thuộc chỉ vào NXB Giáo dục Việt Nam. Về những năm tiếp theo, Thủ tướng yêu cầu đa dạng hóa việc in ấn, phát hành, không chỉ có một đầu mối nhưng phải bảo đảm các tiêu chuẩn, điều kiện và chất lượng sách.
Thủ tướng cũng yêu cầu Bộ GD-ĐT làm việc với từng địa phương, rà soát, xác nhận đến từng cơ sở giáo dục, từng nhà trường để bảo đảm mỗi học sinh có đủ sách. Những nơi còn thiếu phải có giải pháp hỗ trợ học sinh, không để tình trạng thiếu sách ảnh hưởng đến chất lượng dạy và học.
Đặc biệt, Thủ tướng yêu cầu Bộ trưởng GD-ĐT chỉ đạo kiểm điểm, làm rõ trách nhiệm của các tổ chức, đơn vị, cá nhân liên quan đến việc cung ứng không đầy đủ sách giáo khoa phục vụ học sinh vào đầu năm học 2026-2027; xử lý theo quy định và báo cáo Thủ tướng về tình hình, kết quả trước ngày 10/10/2026.
Yêu cầu này cho thấy việc khắc phục thiếu sách không chỉ dừng ở việc in thêm sách để giải quyết nhu cầu trước mắt. Vấn đề đặt ra là phải xác định rõ những bất cập đã xảy ra ở từng khâu, từ tổng hợp nhu cầu, dự báo, đặt hàng, sản xuất đến điều phối và phân phối.
Về lâu dài, Thủ tướng yêu cầu công tác dự báo nhu cầu sách giáo khoa phải dựa trên cơ sở dữ liệu, gắn với cơ sở dữ liệu ngành giáo dục. Đây là cơ sở để việc xây dựng kế hoạch sản xuất, dự trữ và cung ứng sát hơn với số lượng học sinh thực tế tại từng địa phương, từng cơ sở giáo dục.
Từ hơn 776.000 bản sách còn thiếu vào ngày 21/9, yêu cầu trước mắt là đưa số sách này đến học sinh trong thời gian sớm nhất. Nhưng sau khi việc cung ứng được giải quyết, câu hỏi quan trọng hơn vẫn là: khâu nào đã không theo kịp biến động nhu cầu, khâu nào còn bất cập và trách nhiệm thuộc về đâu?
Việc kiểm điểm, làm rõ trách nhiệm vì thế không chỉ nhằm xử lý một sự cố của năm học 2026-2027, mà còn là cơ sở để thay đổi cách dự báo, lập kế hoạch và tổ chức cung ứng sách giáo khoa, tránh để học sinh bước vào năm học mới mà vẫn phải chờ sách.
