Cuộc đua AI giữa Mỹ và Trung Quốc sẽ định hình thế kỷ 21

Ít có cuộc cạnh tranh nào trong lịch sử hiện đại mang ý nghĩa sâu rộng như cuộc đua trí tuệ nhân tạo (AI) đang diễn ra giữa Mỹ và Trung Quốc. Khác với những cuộc cạnh tranh công nghệ trước đây như cuộc chạy đua vào không gian hay cuộc đua vũ trang hạt nhân, AI không bị giới hạn trong một lĩnh vực riêng biệt.

Đây là công nghệ nền tảng có khả năng tác động tới nhiều lĩnh vực cùng lúc, từ sản xuất chất bán dẫn, nghiên cứu khoa học, quân sự, thị trường toàn cầu cho đến đời sống hàng ngày của hàng tỷ người. Quốc gia dẫn đầu về AI không đơn thuần giành được một danh hiệu công nghệ. Họ sẽ góp phần định hình hạ tầng và các nguyên tắc vận hành của thế kỷ 21.

Cuộc cạnh tranh giữa Washington và Bắc Kinh không đơn giản là cuộc đua phát triển mô hình AI mạnh nhất. Đây còn là sự đối đầu giữa hai cách tiếp cận khác nhau về việc phát triển và triển khai các công nghệ mang tính chuyển đổi.

Mỹ lựa chọn mô hình lấy khu vực tư nhân làm trung tâm, tập trung nguồn lực vào các mô hình AI tiên tiến đòi hỏi năng lực tính toán khổng lồ, đồng thời đặt cược rằng ưu thế về phần cứng cuối cùng sẽ tạo ra ưu thế vượt trội về năng lực AI.

Hiện tổng vốn đầu tư vào AI tại Mỹ vào khoảng 67 tỷ USD, so với 44 tỷ USD của Trung Quốc. Các công ty Mỹ cũng huy động vốn tư nhân với tốc độ cao gấp khoảng 2,4 lần các doanh nghiệp Trung Quốc. Các phòng nghiên cứu hàng đầu như OpenAI, Anthropic, Google và Meta đang tạo thành một hệ sinh thái AI tiên phong, liên tục mở rộng những giới hạn mà chỉ một thập kỷ trước còn được xem là viễn tưởng.

Trong khi đó, con đường của Trung Quốc mang những đặc điểm khác biệt, dù tham vọng không hề kém cạnh. Bị hạn chế tiếp cận các loại chip tiên tiến do các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ, Bắc Kinh chuyển trọng tâm sang nâng cao hiệu quả, thúc đẩy mã nguồn mở và tăng cường điều phối ở cấp nhà nước.

Sự ra mắt của mô hình DeepSeek-R1 vào tháng 1/2025 được xem là một cột mốc quan trọng. Mô hình này đạt hiệu năng cạnh tranh với các hệ thống AI hàng đầu của Mỹ nhưng chỉ tiêu tốn một phần nhỏ chi phí huấn luyện, trong bối cảnh nguồn lực phần cứng bị hạn chế đáng kể.

Đối với nhiều nhà quan sát, đây giống như một “khoảnh khắc Sputnik theo chiều ngược lại” (gợi nhắc cú sốc bị vượt mặt của Mỹ khi Liên Xô phóng thành công vệ tinh Sputnik năm 1957) – minh chứng cho thấy bất lợi về phần cứng không nhất thiết đồng nghĩa với bất lợi về năng lực công nghệ.

Trọng tâm của cuộc cạnh tranh AI hiện nay nằm ở cuộc chiến giành ưu thế trong lĩnh vực chất bán dẫn.

Các nhà hoạch định chính sách Mỹ cho rằng chip tiên tiến là “nút thắt cổ chai” quyết định sự phát triển của AI. Vì vậy, Washington đã triển khai hàng loạt biện pháp kiểm soát xuất khẩu nhằm ngăn Trung Quốc tiếp cận những loại chip mạnh nhất.

Trước năm 2023, Nvidia nắm giữ hơn 90% thị phần chip AI tại Trung Quốc. Tuy nhiên, ưu thế này đã suy giảm đáng kể. Hiện các dòng chip sản xuất trong nước chiếm gần 41% thị trường AI của Trung Quốc, trong đó dòng chip Ascend của Huawei đóng vai trò chủ lực.

Ở cấp độ từng con chip riêng lẻ, các bộ xử lý của Trung Quốc vẫn thua kém đáng kể so với nền tảng Blackwell của Nvidia ở các chỉ số quan trọng như năng lực xử lý hay băng thông bộ nhớ. Tuy nhiên, khoảng cách này đang dần thu hẹp. Chính các biện pháp hạn chế được thiết kế để duy trì khoảng cách đó lại đang thúc đẩy Trung Quốc quyết tâm hơn trong việc tự chủ công nghệ.

Nói cách khác, các lệnh kiểm soát xuất khẩu vừa làm chậm khả năng tiếp cận công nghệ tiên tiến của Trung Quốc, vừa tạo động lực mạnh mẽ để nước này phát triển năng lực nội địa.

Mỹ vẫn giữ ưu thế về chất lượng nghiên cứu. Các công trình AI của Mỹ có chỉ số trích dẫn trung bình đạt 4,2, cao hơn mức 2,8 của Trung Quốc. Tuy nhiên, xét về quy mô, Trung Quốc đang dẫn đầu rõ rệt. Mỗi năm, nước này công bố hơn 41.000 bài nghiên cứu AI, trong khi Mỹ có khoảng 28.400 bài.

Tại Hội nghị Quốc tế về Thị giác Máy tính năm 2025, khoảng một nửa số tác giả tham dự đến từ các tổ chức nghiên cứu của Trung Quốc, vượt xa tỷ lệ 17% của Mỹ.

Ở một số lĩnh vực AI có độ phức tạp kỹ thuật cao nhất, Trung Quốc không còn ở giai đoạn “đuổi kịp” mà đã thực sự bước vào nhóm dẫn đầu.

Cuộc cạnh tranh AI không chỉ diễn ra trong các phòng thí nghiệm hay nhà máy sản xuất chip. Nó đang lan rộng ra các thị trường trên toàn thế giới. Lượng truy cập hàng tháng đối với các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) trên toàn cầu đã tăng gấp hơn ba lần trong giai đoạn từ tháng 4/2024 đến tháng 8/2025, từ khoảng 2,4 tỷ lượt lên gần 8,2 tỷ lượt.

Các mô hình AI của Trung Quốc đã đạt mức thâm nhập thị trường trên 10% tại 30 quốc gia và vượt 20% tại 11 quốc gia khác.

Một phần lợi thế đến từ yếu tố chi phí. Giá sử dụng các mô hình AI Trung Quốc chỉ bằng khoảng 1/6 đến 1/4 so với các đối thủ Mỹ. Bên cạnh đó là yếu tố chiến lược. Bắc Kinh đang triển khai cái gọi là “ngoại giao AI”, tìm cách tích hợp các mô hình của mình vào hạ tầng số của các quốc gia đối tác và các nước đang phát triển. Thông qua việc cung cấp miễn phí những mô hình có năng lực cao, Trung Quốc đang góp phần định hình hệ sinh thái AI tại nhiều quốc gia vốn có thể sẽ lựa chọn các nhà cung cấp của Mỹ.

Điều đáng chú ý là một số tập đoàn công nghệ lớn của Mỹ hiện cũng đang tích hợp các mô hình ngôn ngữ lớn của Trung Quốc vào sản phẩm của mình - một thực tế khiến không ít nhà hoạch định chính sách ở Washington phải suy nghĩ.

AI cũng đang thúc đẩy một cuộc cách mạng mới trong lĩnh vực quân sự, từ các hệ thống tự hành, tác chiến mạng, hậu cần cho đến phân tích tình báo. Nhiều nước hiện coi AI là một công nghệ chiến lược có khả năng ảnh hưởng trực tiếp tới cán cân sức mạnh quốc gia. Vì vậy, cuộc cạnh tranh phát triển AI ngày càng gắn chặt với các tính toán an ninh và lợi ích địa chính trị rộng lớn hơn.

Tại Mỹ, các cuộc thảo luận ở Quốc hội và trong giới hoạch định chính sách thời gian gần đây cho thấy mối quan tâm ngày càng tăng đối với việc duy trì năng lực cạnh tranh trong lĩnh vực AI trước các đối thủ quốc tế. Nhiều chuyên gia cho rằng công nghệ này không chỉ tác động tới tăng trưởng kinh tế mà còn có ý nghĩa quan trọng đối với quốc phòng và an ninh quốc gia.

Trong khi đó, Trung Quốc tiếp tục theo đuổi chiến lược phát triển AI trên quy mô toàn diện, kết hợp giữa đầu tư nhà nước, nghiên cứu khoa học và ứng dụng thực tiễn. Theo đánh giá của nhiều nhà phân tích, mục tiêu của Bắc Kinh là tận dụng AI để nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế cũng như tăng cường hiệu quả trong nhiều lĩnh vực chiến lược.

Câu trả lời trung thực cho câu hỏi ai đang dẫn trước trong cuộc đua AI còn tùy vào tiêu chí đánh giá và hiện chưa ai biết chắc kết quả cuối cùng.

Mỹ vẫn duy trì những lợi thế rõ ràng về năng lực của các mô hình AI tiên tiến, khả năng huy động vốn tư nhân và chất lượng hệ sinh thái nghiên cứu. Nước này cũng sở hữu nguồn nhân lực AI hàng đầu thế giới, thu hút từ nhiều quốc gia khác nhau. Các công ty Mỹ đang liên tục mở rộng giới hạn công nghệ với tốc độ mà chưa đối thủ nào có thể sánh kịp.

Tuy nhiên, Trung Quốc đã chứng minh rằng họ không thể bị loại khỏi cuộc chơi. Năng lực nghiên cứu của nước này rất đáng gờm. Ngành công nghiệp chip nội địa dù vẫn đi sau nhưng đang phát triển nhanh chóng dưới sức ép tự chủ công nghệ. Chiến lược mã nguồn mở giúp các doanh nghiệp Trung Quốc gia tăng thị phần tại nhiều quốc gia thuộc Nam Bán cầu.

Bên cạnh đó, việc chính phủ Trung Quốc coi AI là ưu tiên chiến lược quốc gia giúp nước này duy trì sự nhất quán và cam kết dài hạn mà các hệ sinh thái phụ thuộc chủ yếu vào thị trường đôi khi khó đạt được.

Dù đang nắm giữ những lợi thế riêng, cả Mỹ và Trung Quốc đều khó có thể khẳng định vị thế dẫn đầu tuyệt đối trong cuộc đua AI. Nhiều chuyên gia cho rằng lợi thế hiện tại của Mỹ đến từ hệ sinh thái nghiên cứu, nguồn vốn đầu tư và năng lực đổi mới công nghệ. Trong khi đó, các biện pháp kiểm soát xuất khẩu chỉ là một phần trong chiến lược cạnh tranh rộng lớn hơn, bên cạnh các yếu tố như đầu tư dài hạn, đào tạo nhân lực và hoàn thiện khung pháp lý.

Về phía Trung Quốc, nước này vẫn đối mặt với những thách thức thực sự, từ hạn chế trong lĩnh vực chip, bài toán giữ chân nhân tài cho tới những khó khăn kinh tế đang phủ bóng lên triển vọng phát triển dài hạn.

Điều chắc chắn là những quyết định được đưa ra tại Washington và Bắc Kinh trong vài năm tới sẽ để lại tác động sâu rộng vượt xa bất kỳ mô hình AI hay cột mốc công nghệ nào.

Suy cho cùng, cuộc đua AI không chỉ là cuộc cạnh tranh về công nghệ. Đó còn là phép thử xem xã hội nào có khả năng chuyển hóa sức mạnh công nghệ thành lợi ích chung cho con người một cách hiệu quả hơn. Cho đến nay, chưa bên nào thực sự chứng minh được điều đó.

Tác giả: Hoàng Phạm - Trình bày: Kiều Anh

Ảnh: Reuters, AI